Witamina B12 – wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Witamina B12 – charakterystyka

Witamina B12 zaliczana jest do grupy witamin rozpuszczalnych w wodzie. W 1948 r. badacze wyizolowali z wątroby czysty, krystaliczny związek o czerwonym zabarwieniu, który podawany w ilości kilku mikrogramów zapobiegał występowaniu niedokrwistości. Pierwotnie związek ten nazwano witaminą B12, a później – kobalaminą. Jak wszystkie witaminy, również witamina B12 musi być regularnie dostarczana do organizmu z zewnątrz, by zapewnić jego właściwe funkcjonowanie. Dawka konieczna do uzyskania prawidłowego poziomu witaminy B12 zależy od wieku, diety oraz stanu fizjologicznego organizmu.

Rola witaminy B12 w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

Kobalamina stanowi niezwykle istotny koenzym, niezbędny do prawidłowego metabolizmu komórkowego. Witamina B12 bierze udział w procesach krwiotwórczych, chroni nerwy przez utrzymywanie w odpowiedniej kondycji osłonek mielinowych (swoistych osłonek dla nerwów, które zapewniają prawidłowe przewodnictwo impulsów). Witamina B12 jest wchłaniana w żołądku, a do jej prawidłowego przyswojenia konieczny jest tzw. żołądkowy czynnik Castle’a.

Kiedy należy wykonać badanie poziomu witaminy B12?

Oznaczenie poziomu witaminy B12 należy wykonać w sytuacjach, które mogą sugerować jej niedobór.

Niedobór witaminy B12 w organizmie

Objawy niedoboru witaminy B12 w organizmie ujawniają się stosunkowo późno. Po utracie ponad 90% zapasów tej witaminy zgromadzonych w wątrobie pojawiają się objawy neurologiczne, hematologiczne, dermatologiczne, gastrologiczne i psychiatryczne. Należą do nich:

• lśniący, gładki język, często określany jako tzw. język bawoli;
• pieczenie języka;
• cechy zapalenia języka;
• bolesne owrzodzenia w kącikach ust;
• utrata smaku i apetytu;
• nudności;
• wstręt do mięsa i potraw smażonych;
• biegunki;
• chudnięcie;
• zaparcia;
• przedwczesne siwienie;
• bladość skóry o odcieniu żółtocytrynowym z ogniskami bielactwa;
• zażółcenie białkówek;
• drętwienie i mrowienie rąk i nóg;
• kłucie opuszek palców stóp;
• utrata czucia wibracji i czucia głębokiego – na skutek uszkodzenia niektórych struktur rdzenia kręgowego – i w konsekwencji niestabilność chodu;
• zaburzenia równowagi;
• osłabienie wzroku;
• wzmożenie bądź osłabienie odruchów ścięgnistych;
• osłabienie pamięci i otępienie;
• zaburzenia nastroju;
• halucynacje.

W morfologii w przypadku niedoboru witaminy B12 widoczna jest niedokrwistość (anemia) ze zwiększoną objętością krwinek (parametr MCV). Niedobór witaminy B12 zwiększa również poziom homocysteiny w organizmie, której podwyższenie jest czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Nadmiar witaminy B12 w organizmie

Nadmiar witaminy B12 w organizmie zdarza się dużo rzadziej niż jej niedobór, często jest również sytuacją przejściową (np. oznaczenie witaminy wykonano tuż po podaniu iniekcji domięśniowej witaminy B12). W przypadku nadmiaru witaminy B12 należy czasowo wstrzymać jej suplementację.

Jakie są normy witaminy B12?

Normy witaminy B12 mogą różnić się nieznacznie w zależności od laboratorium, w którym jest wykonywane oznaczenie, ale zwykle za prawidłowe uznaje się wartości w przedziale 148-740 pmol/l (200-1000 ng/l). Wartości zbliżające się do dolnej granicy normy mogą sugerować wyczerpywanie się zasobów witaminy B12 w organizmie oraz ryzyko niedoboru w niedalekiej przyszłości. Natomiast wartości < 148 pmol/l (< 200 ng/l), z drobnymi odchyleniami w zależności od laboratorium, oznaczają niedobór witaminy B12.

Kto powinien regularnie badać poziom witaminy B12?

Znaczenie diety w niedoborze witaminy B12

Na niedobór witaminy B12 narażeni są szczególnie pacjenci, którzy stosują dietę wegetariańską lub wegańską, jak również osoby starsze, których dieta często jest mniej urozmaicona i które rzadziej jedzą mięso – ponieważ źródłem witaminy B12 w diecie są głównie produkty mięsne, ryby, jaja oraz podroby. Dla wegan i wegetarian alternatywnym źródłem witaminy B12 mogą być niektóre produkty roślinne, np. owoce rokitnika zwyczajnego, choć są to ilości znacznie mniejsze niż w pokarmach mięsnych. Dodatkowo witaminą B12 wzbogacane są niektóre produkty, np. płatki śniadaniowe.

Inne przyczyny niedoboru witaminy B12

Niedobór witaminy B12 pojawia się również u pacjentów z chorobami żołądka, z chorobami jelit, np. chorobą Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, po operacjach bariatrycznych lub innych zabiegach w obrębie żołądka, a także u chorych stosujących niektóre leki, zwłaszcza metforminę, inhibitory pompy protonowej czy inne leki zobojętniające środowisko kwaśne w żołądku.

Istnieje również schorzenie immunologiczne – niedokrwistość Addisona-Biermera (anemia złośliwa) – w którym, na skutek braku czynnika Castle’a, w żołądku chorego nie jest możliwe prawidłowe wchłanianie witaminy B12. Choroba objawia się m.in. niedokrwistością (anemią) z dużą objętością krwinki (podwyższonym wskaźnikiem MCV) w morfologii krwi.

Jak przygotować się do badania poziomu witaminy B12?

Badanie poziomu witaminy B12 wykonywane jest z krwi żylnej pacjenta, po pobraniu od niego próbki krwi na czczo. Badanie nie wymaga szczególnego przygotowania. Jeśli jednak już suplementujemy witaminę B12, nie należy jej przyjmować doustnie w dniu badania. W przypadku przyjmowania witaminy B12 w iniekcjach okresowych należy odczekać około 5-7 dni od iniekcji do czasu badania.

Suplementacja witaminy B12

Jeszcze do niedawna doustne uzupełnianie niedoboru witaminy B12 było trudne – dostępne na rynku preparaty nie zapewniały odpowiedniej dawki witaminy i posiadały status suplementów diety. Jedyną formą leczenia niedoboru witaminy B12 pozostawały iniekcje (zastrzyki) domięśniowe, podawane w określonych odstępach czasu. Obecnie dostępne są leki z witaminą B12 o zawartości 1 mg (1000 μg) witaminy w preparacie, co pozwala na wygodniejsze i mniej inwazyjne leczenie niedoboru kobalaminy. Leki o tej zawartości witaminy B12 dostępne są na receptę. Preparaty w iniekcjach są aktualnie stosowane przede wszystkim u pacjentów, u których zachodzą zaburzenia wchłaniania żołądkowego (głównie pacjenci z niedokrwistością Addisona-Biermera).

Kto może skierować na bezpłatne badanie witaminy B12?

Badanie poziomu witaminy B12 może zostać zlecone przez lekarza każdej specjalizacji, w tym lekarza specjalistę medycyny rodzinnej. Oznaczenie to jest świadczeniem bezpłatnym w ramach podstawowej opieki zdrowotnej, jeśli istnieją wskazania medyczne do jego wykonania (obserwuje się niedokrwistość makrocytarną – z podwyższeniem parametru MCV w morfologii krwi – lub występują objawy kliniczne, które nasuwają podejrzenie niedoboru witaminy B12).

Piśmiennictwo:

1. Łabuz-Roszak B. Zaburzenia ze strony układu nerwowego związane z niedoborem witaminy B12 – przyczyny i leczenie. 1. https://podyplomie.pl/aktualnosci/07441,zaburzenia-ze-strony-ukladu-nerwowego-zwiazane-z-niedoborem-witaminy-b12-przyczyny-i-leczenie, (dostęp: 24.10.2025 r.).
2. Mendowski MŁ, Kliniec K, Zuziak P i wsp. Potencjalne zagrożenia związane z podwyższonym stężeniem witaminy B12 w ujęciu praktycznym. Forum Medycyny Rodzinnej 2023; 17(4): 171-175.
3. Mziray M, Domagała P, Żuralska M i wsp. Witamina B12 –- skutki niedoboru, zasadność terapii i suplementacji diety u osób w wieku podeszłym. Polski Przegląd Nauk o Zdrowiu 2016; 3(48): 295-301.  
4. Rizzo G, Lagana AS, Rapisarda AM i wsp. Vitamin B12 among vVegetarians: sStatus, aAssessment and sSupplementation. Nutrients 2016; 29: 8(12): 767.