Sód - wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Sód – charakterystyka

Sód (Na) to pierwiastek chemiczny należący do grupy metali alkalicznych, występujący w organizmie człowieka głównie w postaci jonów sodowych (Na⁺) rozpuszczonych w płynach ustrojowych. Jest jednym z podstawowych kationów pozakomórkowych, odgrywających kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy wodno-elektrolitowej oraz równowagi kwasowo-zasadowej. 

Średnie całkowite zasoby sodu w organizmie dorosłego człowieka wynoszą około 100 gramów, z czego blisko 40% znajduje się w płynie pozakomórkowym, 10% w płynie wewnątrzkomórkowym, zaś pozostała część w tkance kostnej. Prawidłowy poziom sodu w osoczu krwi u dorosłego człowieka mieści się w zakresie 135-145 mmol/l. Utrzymanie tego poziomu wymaga złożonej regulacji, w którą zaangażowane są: nerki, układ hormonalny (układ renina–angiotensyna–aldosteron) oraz hormon antydiuretyczny (wazopresyna). Nerki kontrolują wydalanie i reabsorpcję (ponowne wchłanianie) jonów sodowych w zależności od ich stężenia w osoczu, objętości płynów ustrojowych oraz ciśnienia tętniczego. Aldosteron, wydzielany przez korę nadnerczy, zwiększa wchłanianie sodu w kanalikach nerkowych, co prowadzi do zatrzymania wody i wzrostu objętości krwi krążącej. Z kolei wazopresyna moduluje gospodarkę wodną poprzez zwiększanie przepuszczalności kanalików zbiorczych dla wody, a tym samym wpływa pośrednio na stężenie sodu w surowicy. 

Rola sodu w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

Aby odpowiedzieć na pytanie, za co odpowiada sód w organizmie, warto pamiętać, że jest on jednym z najważniejszych minerałów w naszym ciele. Pomaga utrzymać prawidłową ilość wody w organizmie, kontrolując ciśnienie osmotyczne (czyli „równowagę płynów” między wnętrzem komórek a krwią).

Jony sodu (Na⁺) biorą udział w przekazywaniu impulsów nerwowych i w pracy mięśni, w tym serca. Dzieje się tak dzięki tzw. potencjałowi czynnościowemu (krótkotrwałej zmianie napięcia elektrycznego błony komórkowej, która pozwala komórce „wysłać sygnał”). Wraz z potasem (K⁺) i chlorkami (Cl⁻) sód tworzy tzw. pompę sodowo-potasową – mechanizm, który utrzymuje właściwe napięcie elektryczne komórek i reguluje ich objętość (czyli ilość wody w komórce).

Sód pomaga też utrzymać prawidłowe pH organizmu (równowagę kwasowo-zasadową) oraz wspiera wchłanianie niektórych składników odżywczych w jelitach, np. glukozy i aminokwasów.

Kiedy należy wykonać badanie poziomu sodu?

Badanie poziomu sodu (oznaczane jako Na w badaniu surowicy krwi) wykonuje się po to, aby zdiagnozować zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej. Wskazaniami są m.in.:

• objawy odwodnienia lub przewodnienia (np. obrzęki, pragnienie, suchość w ustach);
• osłabienie, drgawki, zaburzenia rytmu serca;
• choroby nerek, wątroby, serca, nadnerczy;
• długotrwałe wymioty, biegunki, utrata płynów;
• kontrola leczenia diuretykami (lekami moczopędnymi);
• monitorowanie stanu pacjentów w szpitalu, zwłaszcza na oddziałach intensywnej terapii.

Jakie są normy dla sodu?

Wartości referencyjne mogą się nieznacznie różnić w zależności od laboratorium, metody oznaczenia i grupy wiekowej, jednak ogólnie przyjmuje się następujące zakresy:

• dorośli: 135–145 mmol/l,
• dzieci: 134–145 mmol/l,
• noworodki: 133–146 mmol/l.

Nadmiar sodu w organizmie – czym jest hipernatremia?

Hipernatremia (za wysoki poziom sodu) to stan, w którym stężenie sodu w surowicy przekracza 145 mmol/l.

Podział hipernatremii według nasilenia:

• łagodna hipernatremia: 146–150 mmol/l,
• umiarkowana hipernatremia: 151–160 mmol/l,
• ciężka hipernatremia: >160 mmol/l.

Hipernatremia dzieli się na 3 typy wg przyczyny:

• hipernatremia hipowolemiczna – gdy tracimy więcej wody niż sodu (np. przy biegunkach, wymiotach, oparzeniach, nadmiernym poceniu się, stosowaniu niektórych diuretyków);
• hipernatremia normowolemiczna – gdy tracimy głównie wodę, a sód pozostaje prawie bez zmian (np. moczówka prosta, niedostateczne picie płynów);
• hipernatremia hiperwolemiczna – gdy w organizmie jest za dużo sodu w stosunku do wody (np. przy podaniu hipertonicznych roztworów NaCl lub NaHCO₃, rzadziej przy nadczynności aldosteronu).

Objawy nadmiaru sodu:

• łagodna hipernatremia: zwykle bezobjawowa; mogą wystąpić pragnienie i suchość błon śluzowych (np. w ustach, nosie);
• umiarkowana hipernatremia: pojawia się osłabienie, drażliwość, senność oraz hipotonia ortostatyczna (spadek ciśnienia przy wstawaniu);
• ciężka hipernatremia: prowadzi do poważnych zaburzeń, takich jak zaburzenia świadomości, drgawki, śpiączka, a w skrajnych przypadkach do krwotoków mózgowych i zgonu; przyczyną ciężkich objawów jest odwodnienie komórek nerwowych, spowodowane nadmiernym stężeniem sodu w płynach ustrojowych.

Główne przyczyny nadmiaru sodu to:

• odwodnienie (utrata wody bez utraty sodu, np. w gorączce, poceniu, biegunce),
• nadmierne spożycie soli,
• zaburzenia hormonalne (np. zespół Cushinga),
• niewydolność nerek.

Jak usunąć nadmiar sodu?

Leczenie hipernatremii polega na stopniowym obniżaniu stężenia sodu we krwi poprzez nawadnianie organizmu płynami hipotonicznymi (czyli takimi, które zawierają mniej soli niż krew – np. 5-proc. roztwór glukozy lub 0,45% roztwór NaCl). Leczenie hipernatremii umiarkowanej i ciężkiej, ponieważ ten poziom sodu jest niebezpieczny, zazwyczaj prowadzi się w warunkach szpitalnych. 

Niedobór sodu w organizmie

Hiponatremia (niedobór sodu) to stan, w którym stężenie sodu we krwi spada poniżej 135 mmol/l.

Podział hiponatremii według nasilenia:

• łagodna hiponatremia: 130–134 mmol/l,
• umiarkowana hiponatremia: 120–129 mmol/l,
• ciężka hiponatremia: < 120 mmol/l.

Objawy kliniczne niedoboru sodu:

• łagodna hiponatremia: często bezobjawowa lub z niespecyficznymi dolegliwościami, takimi jak osłabienie, bóle głowy i nudności; ważne, aby pamiętać, że niski poziom sodu, a nawet niewielki jego spadek, u starszej osoby może być bardzo niebezpieczny;
• umiarkowana hiponatremia: pojawiają się zaburzenia równowagi, splątanie, senność;
• ciężka hiponatremia: prowadzi do drgawek, śpiączki, a nawet zatrzymania oddechu.

Szczególnie groźna jest ostra hiponatremia, czyli taka, która rozwija się w ciągu mniej niż 48 godzin. Wtedy organizm nie ma czasu, by przystosować się do zmian, co może spowodować obrzęk mózgu.

Najczęstsze przyczyny hiponatremii:

• nadmierne pocenie się, wymioty, biegunki;
• stosowanie leków moczopędnych;
• niewydolność nerek, wątroby lub serca;
• zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny;
• nadmierne picie wody (np. podczas długotrwałego wysiłku u sportowców).

Suplementacja sodu – co jeść przy niedoborze sodu?

Źródłem sodu dla człowieka jest przede wszystkim sól kuchenna (chlorek sodu, NaCl) zawarta w żywności. Sód naturalnie występuje w produktach takich jak mleko, jaja, mięso, owoce morza czy warzywa korzeniowe, jednak większość jego spożycia pochodzi z żywności przetworzonej i dosalania potraw. 

Średnie dzienne spożycie sodu w krajach rozwiniętych często przekracza zalecane normy Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), wynoszące poniżej 2 g sodu na dobę (co odpowiada 5 g soli kuchennej). Zazwyczaj nie ma potrzeby suplementacji sodu, ponieważ jego ilość w diecie (z soli i przetworzonej żywności) jest wystarczająca, a często nawet zbyt wysoka. 

Suplementacja sodu może być konieczna u sportowców wytrzymałościowych, osób z silnym poceniem lub odwodnionych – zawsze pod nadzorem lekarza lub dietetyka. W razie potrzeby można stosować napoje elektrolitowe lub specjalne preparaty nawadniające. 

W sytuacjach ciężkich zaburzeń nawadnianie i uzupełnianie sodu odbywają się dożylnie w warunkach szpitalnych. 

Kto powinien regularnie badać poziom sodu?

Regularne badanie poziomu sodu zaleca się:

• osobom z chorobami nerek, serca, wątroby lub nadciśnieniem,
• pacjentom przyjmującym leki moczopędne lub kortykosteroidy,
• osobom starszym, które mogą mieć zaburzone odczuwanie pragnienia,
• sportowcom trenującym intensywnie (duża utrata elektrolitów z potem),
• osobom z przewlekłymi biegunkami lub wymiotami.

Jak przygotować się do badania poziomu sodu?

Test na sód nie wymaga specjalnego przygotowania. Najczęściej krew pobiera się na czczo (po 8-12 godzinach od ostatniego posiłku). Warto poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, zwłaszcza moczopędnych i hormonalnych.

Kto może skierować na bezpłatne badanie sodu?

Na badanie sodu kierują najczęściej lekarz rodzinny lub specjaliści prowadzący leczenie przewlekłe – nefrolog, kardiolog, diabetolog. W przypadkach nagłych jonogram (czyli oznaczenie wszystkich głównych elektrolitów) wykonywany jest rutynowo w szpitalu.

Piśmiennictwo:

1. Gajewski P (red.). Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025. 
2. Whelton PK, Appel LJ, Sacco RL i wsp. Sodium, blood pressure, and cardiovascular disease: further evidence supporting the American Heart Association sodium reduction recommendations. Circulation 2012; 126(24): 2880–2889.
3. World Health Organization. Guideline: Sodium Intake for Adults and Children. WHO Press, Geneva, 2012.