Światowy Dzień Nadciśnienia Tętniczego. Co warto wiedzieć o nadciśnieniu?

Nadciśnienie tętnicze – cichy zabójca

Nadciśnienie tętnicze jest jedną z najczęściej występujących chorób przewlekłych układu sercowo-naczyniowego. Polega na utrzymującym się podwyższonym ciśnieniu krwi w tętnicach, które z czasem prowadzi do stopniowego uszkodzenia naczyń krwionośnych oraz wielu narządów wewnętrznych. Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego oraz Europejskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego, stosowanymi również przez Polskie Towarzystwo Kardiologiczne, nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się przy wartościach ciśnienia tętniczego krwi wynoszących co najmniej 140/90 mmHg w pomiarach wykonywanych w gabinecie lekarskim. Choroba przez długi czas może przebiegać bezobjawowo, dlatego często określa się ją mianem „cichego zabójcy”. Szacuje się, że w Polsce nadciśnienie tętnicze dotyczy ponad 10 milionów osób, a znaczna część chorych nie jest świadoma swojej choroby, ponieważ przez wiele lat nie odczuwa żadnych dolegliwości.

Objawy nadciśnienia tętniczego

W początkowym okresie choroby nadciśnienie tętnicze bardzo często nie powoduje wyraźnych objawów klinicznych. Z tej przyczyny bywa wykrywane przypadkowo podczas rutynowych badań lekarskich lub profilaktycznego pomiaru ciśnienia. U części pacjentów mogą jednak pojawiać się niespecyficzne dolegliwości wynikające z zaburzeń w funkcjonowaniu układu krążenia. Najczęściej obserwuje się bóle i zawroty głowy, uczucie kołatania serca, szumy uszne, nadmierne zmęczenie czy trudności z koncentracją. U niektórych osób występują również zaburzenia snu, uczucie ucisku w klatce piersiowej, duszność podczas wysiłku fizycznego lub zwiększona potliwość. Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla nadciśnienia tętniczego, dlatego choroba przez długi czas może pozostawać nierozpoznana. Z tego względu niezwykle ważną rolę odgrywa regularna kontrola ciśnienia tętniczego krwi.

Przyczyny nadciśnienia tętniczego

W zależności od przyczyny wyróżnia się dwa główne typy nadciśnienia tętniczego. Najczęściej występuje nadciśnienie pierwotne, zwane również samoistnym, które odpowiada za 90-95% wszystkich przypadków. W nadciśnieniu pierwotnym nie można wskazać jednej konkretnej przyczyny choroby, ponieważ rozwija się ona w wyniku współdziałania wielu czynników genetycznych i środowiskowych. Najważniejsze czynniki ryzyka to: predyspozycje rodzinne, nieprawidłowa dieta bogata w sól i tłuszcze nasycone, brak aktywności fizycznej, nadwaga i otyłość, przewlekły stres, palenie tytoniu oraz nadmierne spożycie alkoholu. Do rozwoju nadciśnienia samoistnego przyczyniają się również zaburzenia metaboliczne, takie jak podwyższony poziom cholesterolu, cukrzyca czy insulinooporność. Znacznie rzadziej występuje nadciśnienie wtórne, które rozwija się jako następstwo innych chorób, najczęściej chorób nerek, zaburzeń hormonalnych lub jako działanie niepożądane niektórych leków. W takich sytuacjach kluczowe znaczenie ma leczenie choroby podstawowej.

Zagrożenia i powikłania nadciśnienia

Długotrwałe utrzymywanie się podwyższonego ciśnienia tętniczego prowadzi do stopniowego uszkodzenia ścian naczyń krwionośnych oraz wielu narządów. Serce musi pracować z większym wysiłkiem, co może powodować jego przerost, a w dalszej perspektywie prowadzić do niewydolności serca. Nieleczone nadciśnienie znacząco zwiększa ryzyko rozwoju poważnych chorób sercowo-naczyniowych, takich jak zawał mięśnia sercowego, udar mózgu czy choroba niedokrwienna serca. Może również przyczyniać się do uszkodzenia nerek i rozwoju przewlekłej choroby nerek, a także do zmian w obrębie siatkówki oka, które mogą skutkować pogorszeniem widzenia. Z tego powodu nadciśnienie tętnicze uznawane jest za jeden z najważniejszych czynników ryzyka przedwczesnej śmierci na świecie.

Leczenie nadciśnienia tętniczego

Leczenie nadciśnienia tętniczego opiera się przede wszystkim na połączeniu zmiany stylu życia z odpowiednio dobraną farmakoterapią. Współczesna medycyna dysponuje wieloma skutecznymi lekami obniżającymi ciśnienie tętnicze, które pozwalają ograniczyć ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych. Coraz częściej stosuje się również leczenie skojarzone, polegające na łączeniu kilku substancji czynnych w jednym preparacie, co zwiększa skuteczność terapii i ułatwia jej regularne stosowanie przez pacjentów.

Profilaktyka nadciśnienia tętniczego

Profilaktyka nadciśnienia tętniczego odgrywa kluczową rolę zarówno w zapobieganiu rozwojowi choroby, jak i w leczeniu osób już chorujących. W wielu przypadkach odpowiednia zmiana stylu życia może prowadzić do istotnego obniżenia wartości ciśnienia tętniczego. Szczególnie ważne są utrzymywanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna oraz zdrowa dieta oparta na zwiększonym spożyciu warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych. Korzystny wpływ wykazuje dieta DASH, która zakłada ograniczenie tłuszczów nasyconych oraz zmniejszenie spożycia soli. Zaleca się, aby dzienne spożycie soli nie przekraczało około 5 g. Równie istotne są ograniczenie spożycia alkoholu, zaprzestanie palenia tytoniu oraz redukcja przewlekłego stresu.

Badania ciśnienia tętniczego krwi – to ma sens

Regularny pomiar ciśnienia tętniczego jest jednym z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów wczesnego wykrywania nadciśnienia. Aby wynik pomiaru był wiarygodny, należy odpowiednio przygotować się do badania. Przed pomiarem nie powinno się palić papierosów, pić kawy ani napojów energetycznych, a także wykonywać intensywnego wysiłku fizycznego. Przed badaniem zaleca się kilkuminutowy odpoczynek w pozycji siedzącej. Pomiar powinien być wykonywany w spokojnych warunkach, z plecami opartymi o oparcie krzesła, a stopami spoczywającymi płasko na podłodze. Ręka, na której wykonywany jest pomiar, powinna być ułożona swobodnie na wysokości serca, a mankiet ciśnieniomierza należy założyć na gołe ramię około 2-3 cm powyżej zgięcia łokciowego. Podczas pomiaru nie należy rozmawiać ani poruszać ręką. Dla uzyskania bardziej wiarygodnego wyniku zaleca się wykonanie dwóch pomiarów w odstępie 1-2 min. Regularna kontrola ciśnienia pozwala wcześnie wykryć chorobę i znacząco zmniejszyć ryzyko poważnych powikłań sercowo-naczyniowych.

Piśmiennictwo:

McEvoy JW, McCarthy CP, Bruno RM i wsp. 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. Eur Heart J 2024; 45(38): 3912–4018.

Narodowy Fundusz Zdrowia. PROFILAKTYKA NADCIŚNIENIA TĘTNICZEGO – MATERIAŁY EDUKACYJNE. NFZ, Warszawa, 2022.

Prejbisz A, Dobrowolski P, Doroszko A i wsp. Guidelines for the management of hypertension in Poland. Arter Hypertens 2024; 28: 91–146.

Szczeklik A, Gajewski P (red.). Interna Szczeklika 2023 – podręcznik chorób wewnętrznych. Medycyna Praktyczna 2023, Kraków.

Tykarski A, Filipiak KJ, Januszewicz A i wsp. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2019 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Nadciśn Tętn Prakt 2019; 5(1): 1–86. 

Williams B, Mancia G, Spiering W et al. 2018 ESC/ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. Eur Heart J 2018; 39: 3021-3104,  

World Health Organization. Hypertension. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hypertension.