Lipoproteina (a) – badanie, normy, co oznacza wysoki poziom

Czym jest lipoproteina (a)?

Lipoproteina (a), w skrócie Lp(a), to szczególny rodzaj cząsteczki tłuszczowo-białkowej obecnej we krwi, należącej do grupy lipoprotein transportujących cholesterol. Strukturalnie przypomina ona „zwykły” cholesterol LDL, ale dodatkowo zawiera specyficzne białko – apolipoproteinę(a), które nadaje jej odmienne właściwości biologiczne. To właśnie ta unikalna budowa sprawia, że Lp(a) odgrywa szczególną rolę w procesach miażdżycowych i zakrzepowych. W praktyce klinicznej traktujemy ją jako odrębny, niezależny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Dlaczego Lp(a) jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób serca?

Lipoproteina (a) jest uznawana za niezależny czynnik ryzyka, ponieważ jej wpływ na rozwój chorób serca nie zależy od innych klasycznych parametrów, takich jak poziom cholesterolu LDL, nadciśnienie tętnicze czy palenie tytoniu. Nawet u osób z prawidłowym profilem lipidowym podwyższone stężenie Lp(a) może znacząco zwiększać ryzyko rozwoju miażdżycy, zawału serca czy udaru mózgu. Dzieje się tak dlatego, że Lp(a) sprzyja odkładaniu się blaszek miażdżycowych w ścianach naczyń oraz nasila procesy zapalne i krzepnięcie krwi. Można więc powiedzieć, że działa „podwójnie” – przyspiesza miażdżycę i zwiększa skłonność do tworzenia zakrzepów.

Kto i kiedy powinien wykonać badanie Lp(a)?

Badanie Lp(a) nie jest jeszcze rutynowo wykonywane u wszystkich pacjentów, ale istnieją konkretne sytuacje, w których oznaczenie stężenia Lp(a) jest szczególnie zalecane. Dotyczy to przede wszystkim osób z przedwczesnymi chorobami sercowo-naczyniowymi w rodzinie, czyli np. zawałem serca u bliskich krewnych w młodym wieku. Warto je wykonać także u pacjentów, u których występują choroby serca mimo prawidłowego poziomu cholesterolu, oraz u osób z nawracającymi incydentami sercowo-naczyniowymi. Coraz częściej podkreśla się również zasadność wykonania tego badania przynajmniej raz w życiu u każdej osoby dorosłej, ponieważ poziom Lp(a) jest w dużej mierze uwarunkowany genetycznie.

Dlaczego Lp(a) bada się tylko raz w życiu?

Stężenie lipoproteiny (a) zależy od czynników genetycznych i to dlatego jego oznaczenie wykonuje się tylko raz w życiu. W przeciwieństwie do cholesterolu LDL czy trójglicerydów, których poziom może się zmieniać pod wpływem diety, stylu życia czy leczenia, stężenie Lp(a) pozostaje stosunkowo stałe przez całe życie. Oznacza to, że jednorazowy pomiar daje wiarygodną informację o wrodzonym ryzyku sercowo-naczyniowym.

Jak wygląda badanie Lp(a)?

Samo badanie lipoproteiny (a) jest proste i polega na pobraniu próbki krwi żylnej, najczęściej z żyły łokciowej. Procedura nie różni się od standardowych badań laboratoryjnych i trwa kilka minut. W większości przypadków nie ma konieczności bycia na czczo, choć niektóre laboratoria mogą zalecać wykonanie badania razem z profilem lipidowym, który już wymaga przygotowania.

Normy Lp(a) – jak interpretować wynik?

Interpretacja wyników Lp(a) różni się nieco od klasycznego lipidogramu. Nie istnieje jedna, uniwersalna „norma”, jednak przyjmuje się, że stężenie < około 30 mg/dl (lub 75 nmol/l) wskazuje na niskie ryzyko, natomiast wartości > 50 mg/dl (125 nmol/l) wiążą się ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych.

Im wyższy poziom Lp(a), tym większe ryzyko, szczególnie jeśli współistnieją inne czynniki, takie jak nadciśnienie, cukrzyca czy palenie tytoniu. Wysokie ryzyko występuje u wszystkich chorych ze stężeniem Lp(a) 50-180 mg/dl (125-450 nmol/l), natomiast bardzo wysokie – przy wartościach > 180 mg/dl (450 nmol/l).

Co oznacza wysoki poziom Lp(a)?

Podwyższony poziom lipoproteiny (a), czyli Lp(a), stanowi istotny i niezależny czynnik ryzyka wielu chorób układu sercowo-naczyniowego. Co ważne, jego działanie jest często „ciche” – przez długi czas nie daje objawów, a jednocześnie stopniowo przyczynia się do rozwoju poważnych schorzeń. Wynika to z unikalnych właściwości tej cząsteczki, która nie tylko sprzyja odkładaniu się cholesterolu w ścianach naczyń, ale również nasila procesy zapalne i krzepnięcie krwi.

Najważniejszą grupą chorób związanych z wysokim poziomem Lp(a) są choroby spowodowane miażdżycą. To przede wszystkim choroba wieńcowa, czyli zwężenia przez blaszkę miażdżycową tętnic doprowadzających krew do serca. Podwyższona Lp(a) przyspiesza odkładanie się blaszek miażdżycowych, co może prowadzić do niedokrwienia mięśnia sercowego. W konsekwencji zwiększa się ryzyko wystąpienia zawału serca, nawet u osób, które nie mają innych klasycznych czynników ryzyka lub mają je dobrze kontrolowane.

Kolejną poważną konsekwencją wysokiego poziomu Lp(a) jest zwiększone ryzyko udaru mózgu, szczególnie udaru niedokrwiennego mózgu. Mechanizm jest podobny – na skutek odkładania się blaszki miażdżycowej dochodzi do zwężenia lub zamknięcia naczyń krwionośnych doprowadzających krew do mózgu, co skutkuje uszkodzeniem tkanki nerwowej.

Wysoki poziom Lp(a) sprzyja tworzeniu się zarówno blaszek miażdżycowych, jak i zakrzepów, dodatkowo potęgując ryzyko. Podwyższony poziom Lp(a) wiąże się także z chorobami tętnic obwodowych – w tym przypadku dochodzi do zwężenia drobnych naczyń kończyn dolnych. Objawia się to bólem podczas chodzenia (tzw. chromaniem przestankowym), a w zaawansowanych przypadkach może prowadzić do niedokrwienia tkanek.

Istotnym aspektem klinicznym jest również fakt, że wysokie stężenie Lp(a) zwiększa ryzyko tzw. przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych, czyli występujących u osób młodszych niż osoby, u których typowo obserwuje się tego rodzaju schorzenia. Dotyczy to szczególnie pacjentów z rodzinną historią zawałów serca lub udarów w młodym wieku. W takich sytuacjach Lp(a) często jest brakującym ogniwem wyjaśniającym zwiększone ryzyko.

Czy można obniżyć poziom Lp(a)?

Jednym z najczęstszych pytań pacjentów jest pytanie o możliwość obniżenia poziomu lipoproteiny(a). Niestety, inaczej niż w przypadku cholesterolu LDL, nie istnieją obecnie powszechnie dostępne i skuteczne metody znaczącego obniżenia jej stężenia za pomocą diety czy stylu życia. Poza Lp(a) istnieje szereg dobrze poznanych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, które od dawna są uwzględniane w profilaktyce i diagnostyce. Należy do nich przede wszystkim podwyższony poziom cholesterolu całkowitego i LDL („złego” cholesterolu), który sprzyja odkładaniu się blaszek miażdżycowych w naczyniach. Ważnym czynnikiem jest także nadciśnienie tętnicze, zwiększające obciążenie serca i ryzyko uszkodzenia naczyń krwionośnych. Palenie tytoniu znacząco podnosi ryzyko chorób serca poprzez działanie prozapalne i prozakrzepowe, podobnie jak cukrzyca, która upośledza funkcjonowanie naczyń i sprzyja miażdżycy. Dodatkowo otyłość, szczególnie brzuszna, siedzący tryb życia, przewlekły stres, nadmierne spożycie alkoholu oraz niezdrowa dieta bogata w tłuszcze nasycone i cukry proste zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Wszystkie te czynniki działają kumulatywnie, dlatego kompleksowa ocena ryzyka powinna uwzględniać zarówno styl życia, jak i parametry metaboliczne pacjenta.

Podsumowanie – kiedy warto zbadać Lp(a)?

Lipoproteina (a) to ważny, choć często niedoceniany parametr, który dostarcza informacji o wrodzonym ryzyku chorób serca i naczyń. Warto rozważyć oznaczenie jej stężenia przynajmniej raz w życiu, szczególnie jeśli w rodzinie występowały choroby sercowo-naczyniowe w młodym wieku lub jeśli mimo prawidłowych wyników lipidogramu istnieją inne przesłanki do pogłębionej diagnostyki. Wczesne wykrycie podwyższonego poziomu Lp(a) pozwala na lepszą ocenę ryzyka i wdrożenie odpowiednich działań profilaktycznych. Obecnie możliwe jest bezpłatne badanie poziomu Lp(a) u każdego pacjenta w Polsce w ramach programu profilaktycznego Moje Zdrowie – w tym celu należy zwrócić się do swojego lekarza rodzinnego, który oceni czynniki ryzyka i zleci dodatkowe badania profilaktyczne.

Piśmiennictwo:

1. Cybulska B, Kłosiewicz-Latoszek L, Penson PE i wsp. What do we know about the role of lipoprotein(a) in atherogenesis 57 years after its discovery? Prog Cardiovasc Dis 2020; 63: 219-227.
2. Gajewski P (red.). Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025.
3. Sosnowska B, Stępińska J, Mitkowski P i wsp. Recommendations of the Experts of the Polish Cardiac Society (PCS) and the Polish Lipid Association (PoLA) on the diagnosis and management of elevated lipoprotein(a) levels. Arch Med Sci 2024; 20(1): 8-27.