Mroczki przed oczami – o czym mogą świadczyć?

Czym są mroczki przed oczami?

Mroczki przed oczami (ang. muscae volitantes) to częsty objaw, z którym pacjenci zgłaszają się do okulisty. Opisują je jako czarne plamki, kropki, nitki lub półprzezroczyste „pajęczynki”, unoszące się w polu widzenia i poruszające się przy ruchach gałki ocznej. Najczęstszą przyczyną mroczków przed oczami są naturalne zmiany zachodzące w oku wraz z wiekiem. Wewnątrz oka znajduje się przezroczysta, galaretowata substancja (ciało szkliste), która z czasem zaczyna się upłynniać i kurczyć. W jej wnętrzu tworzą się włókna, które rzucają cień na siatkówkę – czyli na tę część oka, która odbiera obraz. Właśnie te cienie widzimy jako poruszające się punkty lub nitki. Proces ten jest fizjologiczny, szczególnie po 50. roku życia, ale może wystąpić wcześniej u osób krótkowzrocznych, ponieważ ich gałki oczne są dłuższe, a ciało szkliste szybciej się rozluźnia.

Jak rozpoznać mroczki przed oczami?

Zjawisko to jest subiektywne, a pacjenci opisują je na różne sposoby, dlatego rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie. Jednocześnie można wyróżnić kilka rodzajów mroczków przed oczami, a ich charakter pomaga lekarzowi powiązać je z konkretnymi przyczynami.

Rodzaje mroczków przed oczami i ich charakterystyka

Mroczki przed oczami to zjawisko polegające na widzeniu ruchomych plamek, cieni lub błysków świetlnych, lub innych nieprawidłowych wrażeń wzrokowych w polu widzenia. Ich charakter, lokalizacja oraz dynamika mogą różnić się w zależności od przyczyny i miejsca powstawania zaburzenia w obrębie układu wzrokowego. W praktyce klinicznej wyróżniamy kilka podstawowych rodzajów mroczków, z których każdy wiąże się z odmiennym mechanizmem patofizjologicznym.

Mroczki w polu centralnym

Mroczki zlokalizowane w centrum pola widzenia (czyli w obszarze widzenia ostrego) są szczególnie niepokojące, ponieważ mogą świadczyć o zaburzeniach dotyczących plamki żółtej lub siatkówki centralnej. Pacjenci opisują je jako ciemne lub szare plamki, które utrudniają czytanie, patrzenie na drobne szczegóły lub twarze. Mroczki centralne są często stałe i nie poruszają się wraz z ruchem oka, w przeciwieństwie do typowych mętów szklistki.

Przyczyny mroczków centralnych obejmują:

• zmętnienia ciała szklistego położone bezpośrednio przed dołkiem środkowym,
• obrzęk plamki (np. w retinopatii cukrzycowej, zakrzepie żyły środkowej siatkówki),
• zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (ang. age related macular degeneration, AMD),
• krwotoki podsiatkówkowe lub centralne zapalenie siatkówki.

Mroczki w polu obwodowym

Mroczki widoczne na obrzeżach pola widzenia to najczęściej ruchome męty ciała szklistego, które powstają w wyniku jego upłynnienia i włóknienia. Są one widoczne szczególnie na jasnym tle (np. przy patrzeniu na niebo lub ekran komputera) i poruszają się z pewnym opóźnieniem względem ruchu oka. Ten typ mroczków zwykle ma łagodny charakter i wiąże się z procesem starzenia, krótkowzrocznością lub tylnym odłączeniem ciała szklistego. W rzadkich przypadkach mroczki obwodowe mogą być zwiastunem pęknięcia siatkówki – jeśli towarzyszą im błyski świetlne lub wrażenie ciemnej „kurtyny” zasłaniającej część pola widzenia.

Błyski przed oczami (fotopsje)

Błyski świetlne są ściśle związane z mroczkami, ale stanowią odrębny objaw. Powstają, gdy ciało szkliste pociąga mechanicznie siatkówkę, drażniąc jej fotoreceptory. Pacjent dostrzega wówczas krótkotrwałe błyski światła, szczególnie przy ruchach oka lub w ciemności. Błyski zawsze wymagają pilnej oceny okulistycznej, gdyż mogą zwiastować uszkodzenie siatkówki.

Najczęstsze przyczyny błysków przed oczami:

• tylne odłączenie ciała szklistego (ang. posterior vitreous detachment, PVD),
• pęknięcie lub odwarstwienie siatkówki,
• urazy oka.

Mroczki w aurze migrenowej

Szczególnym rodzajem zjawisk wzrokowych są mroczki występujące w przebiegu aury migrenowej. W przeciwieństwie do mętów ciała szklistego nie mają one przyczyn okulistycznych, lecz neurologiczne. Ich źródłem jest przemijające zaburzenie pracy neuronów w korze wzrokowej mózgu, które prowadzi do przejściowych zaburzeń percepcji wzrokowej.

Objawy aury migrenowej charakteryzują się:

• pojawianiem się błyszczących, zygzakowatych linii (tzw. fortyfikacji),
• występowaniem migoczących plamek lub mroczków w części pola widzenia,
• stopniowym narastaniem objawów (zwykle w ciągu 5-20 minut),
• ustępowaniem po 20-60 minutach, często poprzedzającym napad bólu głowy.

Zjawiska te są obustronne, co odróżnia je od zmian okulistycznych, i przemijają całkowicie po ustąpieniu aury.

Przyczyny pojawiania się mroczków przed oczami

Nie zawsze mroczki są zjawiskiem niewinnym. W pewnych sytuacjach stanowią objaw choroby lub uszkodzenia struktur oka, zaburzeń neurologicznych lub związanych z unaczynieniem struktur mózgu i ośrodków widzenia. Do głównych przyczyn mroczków przed oczami możemy zaliczyć:

• Tylne odłączenie ciała szklistego (PVD)

To naturalny proces, do którego dochodzi, gdy ciało szkliste oddziela się od siatkówki. Objawia się nagłym wystąpieniem mroczków, często w towarzystwie błysków świetlnych (fotopsji). Choć zwykle przebiega bez powikłań, w niektórych przypadkach może dojść do pociągnięcia siatkówki i powstania jej pęknięcia lub odwarstwienia – stany te wymagają pilnej interwencji okulistycznej, gdyż grożą utratą wzroku.

• Odwarstwienie siatkówki

W tej sytuacji mroczki mogą pojawić się nagle, często w bardzo dużej liczbie, czasem wraz z ciemną „kurtyną” przysłaniającą część pola widzenia. To objaw alarmowy. Odwarstwienie siatkówki jest stanem nagłym, grożącym trwałą utratą wzroku, wymagającym natychmiastowego leczenia operacyjnego.

• Krwotok do ciała szklistego

Nagłe pojawienie się licznych czarnych lub brunatnych mętów może być skutkiem wylewu krwi do ciała szklistego. Najczęściej dotyczy to pacjentów z retinopatią cukrzycową, nadciśnieniem tętniczym, pęknięciem naczynia siatkówki lub po urazie oka. Często wymaga pilnego badania okulistycznego z przeprowadzeniem USG gałki ocznej.

• Zapalenie wnętrza gałki ocznej

W procesach zapalnych wewnątrz oka, np. po operacjach, urazach lub infekcjach, w ciele szklistym mogą gromadzić się komórki zapalne, bakterie lub produkty ich rozpadu, powodując widoczne męty i spadek ostrości wzroku.

• Choroby naczyniowe i neurologiczne

Mroczki mogą towarzyszyć także zaburzeniom ogólnoustrojowym – nagłemu wzrostowi lub gwałtownemu spadkowi ciśnienia tętniczego, migrenie z aurą wzrokową, niedokrwieniu siatkówki lub przejściowym zaburzeniom krążenia mózgowego (ang. transient ischemic attack, TIA). W takich przypadkach mroczki często występują obustronnie, ustępują po kilku minutach i mogą być poprzedzone błyskami lub zygzakowatymi liniami w polu widzenia.

• Urazy mechaniczne lub chemiczne oka
• Zapalenie naczyniówki lub siatkówki (np. w przebiegu toksoplazmozy)
• Powikłania po operacjach okulistycznych
• Nowotwory wewnątrzgałkowe (występują rzadko, ale wymagają wykluczenia) lub ośrodkowego układu nerwowego.

Kiedy mroczki przed oczami wymagają pilnej konsultacji lekarskiej?

Szczególnie pilnej konsultacji okulistycznej wymagają przypadki, w których mroczkom towarzyszą następujące objawy alarmowe:

• błyski świetlne (fotopsje);
• gwałtowne pojawienie się nowych plamek lub poczucie zasłony, cienia bądź kurtyny opadającej na część pola widzenia; objawy te mogą wskazywać na pęknięcie siatkówki lub rozpoczynające się odwarstwienie siatkówki – stany nagłe, które stanowią bezpośrednie zagrożenie dla widzenia i wymagają niezwłocznej interwencji chirurgicznej;
• nagłe, jednostronne pojawienie się mroczków o charakterze gęstych, ciemnych plam, często w połączeniu z pogorszeniem ostrości wzroku, może sugerować krwotok do ciała szklistego;
• niepokojące są również mroczki towarzyszące bólom oka, światłowstrętowi, łzawieniu lub pogorszeniu widzenia barwnego, gdyż mogą one być objawem zapalenia błony naczyniowej, zapalenia nerwu wzrokowego lub innych procesów zapalnych w obrębie gałki ocznej;
• mroczki występujące obustronnie w towarzystwie migoczących wzorów, zygzaków lub błysków światła mogą być manifestacją aury migrenowej; w przypadku pierwszego epizodu po 40. roku życia – należy wykluczyć inne przyczyny neurologiczne, takie jak przemijające niedokrwienie mózgu (TIA) czy inne zaburzenia naczyniowe.

Badania diagnostyczne w przypadku wystąpienia mroczków

Diagnostyka mroczków przed oczami obejmuje trzy główne obszary: okulistyczny, neurologiczny i ogólnoustrojowy. Podstawą jest badanie okulistyczne, w tym ocena dna oka po rozszerzeniu źrenicy, badanie w lampie szczelinowej oraz USG gałki ocznej w przypadku krwotoku lub zmętnienia. Wykonuje się również optyczną koherentną tomografię (ang. optical coherence tomography, OCT) siatkówki w celu oceny plamki oraz pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego. W przypadku objawów neurologicznych (np. błysków, zaburzeń pola widzenia, aury migrenowej) konieczne są: badanie neurologiczne, badania obrazowe (np. rezonans magnetyczny mózgu), a także ocena unaczynienia (np. USG naczyń szyjnych). W diagnostyce ogólnoustrojowej zaleca się morfologię krwi, lipidogram, badanie poziomu glukozy, homocysteiny, witaminy B12 i kwasu foliowego, a także pomiar ciśnienia tętniczego. W razie podejrzenia tła zapalnego lub autoimmunologicznego wykonuje się inne badania. Celem badań jest różnicowanie łagodnych mętów ciała szklistego od poważnych chorób, takich jak pęknięcie siatkówki, zapalenie nerwu wzrokowego czy zmiany naczyniowe.

Jak postępować, gdy pojawią się mroczki przed oczami?

W przypadku pojawienia się mroczków przed oczami nie należy ich bagatelizować, zwłaszcza jeśli pojawiły się nagle lub towarzyszą im objawy alarmowe. W takiej sytuacji należy niezwłocznie zgłosić się do okulisty, najlepiej tego samego dnia, ponieważ mogło dojść do pęknięcia lub odwarstwienia siatkówki. Lekarz przeprowadzi badanie dna oka i, jeśli będzie to konieczne, skieruje na dalsze leczenie. Jeśli mroczki są pojedyncze, występują od dłuższego czasu i nie towarzyszą im inne objawy, zwykle wynikają ze zmian w ciele szklistym i nie są groźne.

Jak pozbyć się mroczków przed oczami?

Warto raz na jakiś czas wykonać kontrolne badanie okulistyczne, zwłaszcza po 40. roku życia lub u osób z krótkowzrocznością, cukrzycą czy nadciśnieniem, gdyż może się okazać, że leczenie chorób przewlekłych w tych obszarach poprawi również jakość widzenia. W przypadku mroczków związanych z aurą migrenową konieczna jest konsultacja neurologiczna, szczególnie gdy objawy są nietypowe lub występują po raz pierwszy. W każdym przypadku warto zgłosić się do lekarza rodzinnego w celu wykluczenia schorzeń ogólnoustrojowych i oceny ogólnego stanu zdrowia.

Piśmiennictwo:

1. Johnson MW. Posterior vitreous detachment: evolution and complications of its early stages. Am J Ophthalmol 2010; 149(3): 371-382.
2. Milston R, Madigan MC, Sebag J. Vitreous floaters: Etiology, diagnostics, and management. Surv Ophthalmol 2016; 61(2): 211-227.
3. Mitry D, Singh J, Yorston D i wsp. The predisposing pathology and clinical characteristics in the Scottish retinal detachment study. Ophthalmology 2011; 118(7): 1429-1434.