Badanie testosteronu – wskazania, przygotowanie, wyniki

Rola testosteronu w organizmie

Testosteron jest głównym męskim hormonem płciowym, produkowanym przede wszystkim w jądrach, ale także w niewielkich ilościach w nadnerczach.

U mężczyzn testosteron odgrywa zasadniczą rolę już w okresie życia płodowego, warunkując rozwój męskich narządów płciowych. W okresie dojrzewania odpowiada za rozwój wtórnych cech płciowych, takich jak pogłębienie głosu, wzrost owłosienia na twarzy i ciele, rozwój masy mięśniowej oraz charakterystyczna sylwetka. W życiu dorosłym jego podstawowymi funkcjami są regulacja spermatogenezy, czyli produkcji plemników, oraz utrzymanie libido i sprawności seksualnej. Ponadto testosteron ma bardzo duży wpływ na metabolizm. Sprzyja budowie masy mięśniowej poprzez nasilenie syntezy białek, jednocześnie ograniczając odkładanie tkanki tłuszczowej, szczególnie w okolicy brzucha. Wpływa także na gęstość mineralną kości, zmniejszając ryzyko osteoporozy. Istotne jest również jego działanie na układ krwiotwórczy – pobudza produkcję czerwonych krwinek, co przekłada się na wydolność organizmu. Nie można pominąć wpływu testosteronu na układ nerwowy i psychikę. Odpowiada on za poziom energii, motywację, pewność siebie oraz zdolność koncentracji. Zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą prowadzić do zaburzeń nastroju – od apatii i obniżonego samopoczucia po drażliwość czy nadmierną impulsywność.

U kobiet testosteron powstaje w jajnikach i nadnerczach. Mimo że występuje w znacznie niższych stężeniach, jego rola jest równie istotna. Współuczestniczy on w regulacji libido, wpływa na poziom energii i ogólne samopoczucie. Jest także ważny dla utrzymania masy mięśniowej i zdrowia kości, podobnie jak u mężczyzn, choć w mniejszym zakresie. Ponadto pomaga zapewnić równowagę hormonalną, współdziałając z estrogenami i progesteronem. U kobiet testosteron ma również znaczenie dla funkcjonowania skóry i mieszków włosowych. Jego nadmiar może wywoływać objawy hiperandrogenizmu, takie jak nadmierne owłosienie typu męskiego (hirsutyzm), trądzik czy przetłuszczanie się skóry. Może także zaburzać cykl miesiączkowy i prowadzić do problemów z owulacją, co ma znaczenie w kontekście płodności. Zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą przyczynić się do wystąpienia różnych objawów klinicznych.

POSŁUCHAJ WYKŁADU: POTENCJA U MĘŻCZYZN

Kiedy wykonać badanie testosteronu?

Wskazania u mężczyzn

Badanie testosteronu wykonywane jest w przypadku podejrzenia zaburzeń hormonalnych. U mężczyzn badanie testosteronu wykonuje się przede wszystkim przy podejrzeniu jego niedoboru, czyli hipogonadyzmu. Do objawów mogących wskazywać na hipogonadyzm należą: spadek libido, zaburzenia erekcji, zmniejszenie masy mięśniowej, zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej, przewlekłe zmęczenie czy obniżony nastrój.

Hipogonadyzm może mieć charakter pierwotny (związany z uszkodzeniem jąder) lub wtórny (wynikający z zaburzeń na poziomie przysadki mózgowej lub podwzgórza).

Oznaczenie testosteronu odgrywa również istotną rolę w diagnostyce męskiej niepłodności, ponieważ hormon ten warunkuje prawidłową produkcję plemników. Niski poziom testosteronu może towarzyszyć chorobom genetycznym, takim jak zespół Klinefeltera, a także przewlekłym chorobom ogólnoustrojowym, otyłości czy zespołowi metabolicznemu. Z kolei podwyższony poziom testosteronu u mężczyzn może być efektem stosowania egzogennych androgenów (np. sterydów anabolicznych) lub – rzadziej – guzów produkujących hormony.

U starszych mężczyzn oznaczenie testosteronu może być elementem diagnostyki tzw. późnego hipogonadyzmu, związanego z naturalnym spadkiem poziomu hormonów wraz z wiekiem.

Wskazania u kobiet

U kobiet wskazania do oznaczenia testosteronu najczęściej wynikają z podejrzenia tzw. hiperandrogenizmu, czyli nadmiaru hormonów męskich. Jedną z najczęstszych jego przyczyn jest zespół policystycznych jajników (PCOS), w którym obserwuje się podwyższony poziom androgenów, nieregularne miesiączki oraz trudności z zajściem w ciążę.

Badanie testosteronu wykonuje się również u kobiet z objawami takimi jak nadmierne owłosienie typu męskiego (hirsutyzm), nasilony trądzik, łysienie androgenowe czy obniżenie tonu głosu.

Istotnym wskazaniem są także zaburzenia miesiączkowania – brak miesiączki lub bardzo nieregularne cykle mogą mieć podłoże hormonalne. W diagnostyce różnicowej uwzględnia się również choroby nadnerczy, takie jak wrodzony przerost nadnerczy, w których dochodzi do nadprodukcji androgenów.

Rzadziej przyczyną wysokiego testosteronu są guzy jajników lub nadnerczy wydzielające hormony. Oznaczenie testosteronu może być też pomocne u kobiet z obniżonym libido, przewlekłym zmęczeniem czy pogorszeniem samopoczucia, choć w tych przypadkach interpretacja wyników wymaga dużej ostrożności.

Wskazania u nastolatków

Badanie testosteronu przeprowadza się także w przypadku opóźnionego lub przedwczesnego dojrzewania płciowego – poziom hormonu pozwala ocenić funkcjonowanie osi hormonalnej.

Rodzaje badań testosteronu

Działanie testosteronu w organizmie zależy nie tylko od jego całkowitego stężenia, ale także od formy, w jakiej występuje. Większość hormonu jest związana z białkami transportującymi, głównie SHBG (globuliną wiążącą hormony płciowe), natomiast tylko niewielka część pozostaje w formie wolnej – biologicznie aktywnej. To właśnie ta frakcja odpowiada za bezpośrednie działanie na tkanki docelowe.

W diagnostyce oznacza się najczęściej testosteron całkowity, który obejmuje zarówno hormon związany z białkami, jak i jego frakcję wolną. Często oznacza się również SHBG, mającą wpływ na ilość dostępnego testosteronu wolnego. W praktyce klinicznej interpretacja wyników często opiera się na zestawieniu tych parametrów, a nie tylko pojedynczej wartości.

Dihydrotestosteron (DHT) to silny hormon androgenowy powstający z testosteronu pod wpływem enzymu 5-alfa-reduktazy. Odgrywa istotną rolę w rozwoju męskich cech płciowych, szczególnie w życiu płodowym oraz w okresie dojrzewania, odpowiadając m.in. za rozwój narządów płciowych, owłosienia typu męskiego oraz gruczołu krokowego. U dorosłych mężczyzn DHT wpływa na funkcjonowanie prostaty, skóry i mieszków włosowych. Nadmierna aktywność tego hormonu może prowadzić do łysienia androgenowego oraz przerostu prostaty, natomiast jego niedobór może zaburzać rozwój cech płciowych. U kobiet DHT występuje w mniejszych ilościach, a jego nadmiar może przyczyniać się do objawów hiperandrogenizmu, takich jak trądzik czy nadmierne owłosienie. W praktyce klinicznej poziom DHT oraz aktywność enzymu 5-alfa-reduktazy mogą być celem leczenia w wybranych schorzeniach.

Jak przygotować się do badania?

Poziom testosteronu podlega naturalnym wahaniom. U mężczyzn najwyższy jest rano i stopniowo spada w ciągu dnia. Z wiekiem jego produkcja ulega stopniowemu obniżeniu, co jest procesem fizjologicznym, choć u niektórych mężczyzn może prowadzić do objawów niedoboru.

U kobiet poziom testosteronu zmienia się w zależności od fazy cyklu miesiączkowego oraz wieku, szczególnie w okresie okołomenopauzalnym.

Aby wynik badania był wiarygodny, trzeba odpowiednio się przygotować. Badanie najlepiej wykonać rano, między godziną 7.00 a 10.00. Zaleca się pozostawanie na czczo przez 8–12 godzin. W dniu badania można wypić niewielką ilość wody, ale należy unikać kawy, alkoholu (co najmniej 24 godziny wcześniej) oraz intensywnego wysiłku fizycznego. Ważny jest również sen – nieprzespana noc może wpłynąć na wynik. U kobiet istotny jest dzień cyklu miesiączkowego – najczęściej badanie wykonuje się w jego wczesnej fazie (np. 3–5. dzień), chyba że lekarz zaleci inaczej.

Jak przebiega badanie testosteronu?

Badanie polega na pobraniu próbki krwi żylnej, najczęściej z żyły łokciowej. Procedura jest krótka i nieskomplikowana. Nie wymaga specjalnego przygotowania, poza wcześniejszymi zaleceniami dotyczącymi diety i stylu życia. Po pobraniu pacjent może wrócić do codziennych aktywności.

Interpretacja wyników – normy, zbyt niski i wysoki poziom

Normy testosteronu różnią się w zależności od płci, wieku oraz laboratorium. U mężczyzn wartości są zdecydowanie wyższe niż u kobiet.

Norma testosteronu całkowitego u mężczyzn to 9,0–34,7 nmol/l (260–1000 ng/dl), testosteronu wolnego 174–792 pmol/l (50–210 ng/l). U kobiet testosteron całkowity powinien mieścić się w zakresie 0,52–2,43 nmol/l (15–70 ng/dl), a testosteron wolny < 29,5 pmol/l (< 8,5 ng/l). Normy dihydrotestosteronu (DHT) różnią się znacząco w zależności od płci i laboratorium. U mężczyzn typowe zakresy wynoszą zazwyczaj 250–990 pg/ml (0,16–1,10 ng/ml), a u kobiet 24–368 pg/ml (0,06–0,2 ng/ml).

W diagnostyce u mężczyzn największe znaczenie ma przede wszystkim niedobór testosteronu, który może być związany z takimi chorobami jak m.in.:

• hipogonadyzm (pierwotny i wtórny),
• zespół Klinefeltera,
• niedoczynność przysadki mózgowej,
• hiperprolaktynemia,
• otyłość,
• cukrzyca typu 2,
• przewlekła choroba nerek,
• marskość wątroby,
• depresja.

U kobiet niski poziom rzadziej ma znaczenie kliniczne, ale może wiązać się z pogorszeniem samopoczucia i obniżeniem libido. Z kolei podwyższony poziom testosteronu u kobiet może sugerować zaburzenia hormonalne takie jak:

• zespół policystycznych jajników,
• wrodzony przerost nadnerczy,
• guz jajnika wydzielający androgeny,
• guz nadnerczy,
• zespół Cushinga,
• insulinooporność.

U mężczyzn rzadziej obserwuje się nadmiar testosteronu. Może on wynikać np. ze stosowania sterydów anabolicznych, rzadko – z guza jądra lub nadnerczy czy zespołu Cushinga.

Przyczyny nieprawidłowych wyników

Nieprawidłowe wyniki mogą mieć różne przyczyny. Niski poziom testosteronu u mężczyzn może wynikać z chorób jąder, zaburzeń przysadki mózgowej, przewlekłego stresu, otyłości lub starzenia się organizmu. Wysoki poziom u kobiet często związany jest z zaburzeniami wydzielania jajników lub nadnerczy. Na poziom testosteronu wpływają także czynniki zewnętrzne, takie jak leki, suplementy, stres, brak snu czy intensywny wysiłek fizyczny.

Kiedy wynik powinien niepokoić?

Niepokojący jest zarówno wyraźnie obniżony, jak i znacznie podwyższony poziom testosteronu – szczególnie jeśli towarzyszą mu objawy kliniczne. Pojedynczy wynik nie zawsze jest rozstrzygający, dlatego często należy powtórzyć badanie lub poszerzyć diagnostykę o inne badania hormonalne. Zawsze warto skonsultować wynik z lekarzem, który oceni go w szerszym kontekście zdrowotnym.

Cena badania i czas oczekiwania na wynik

Koszt badania testosteronu w Polsce wynosi zazwyczaj od około 30 zł do 80 zł za pojedyncze oznaczenie, w zależności od laboratorium i rodzaju testu. Oznaczenie testosteronu wolnego lub SHBG może być droższe. Czas oczekiwania na wynik jest krótki – najczęściej wynosi 1 dzień roboczy, choć w niektórych placówkach wynik otrzymuje się jeszcze tego samego dnia.

Badanie testosteronu – podsumowanie

Badanie testosteronu to ważne narzędzie diagnostyczne, które pomaga ocenić równowagę hormonalną organizmu. Kluczowe znaczenie ma odpowiednie przygotowanie – badanie na czczo, rano, po spokojnej nocy i bez intensywnego wysiłku. Interpretacja wyników powinna zawsze uwzględniać objawy pacjenta oraz kontekst kliniczny. W razie stwierdzenia nieprawidłowości nie należy wyciągać pochopnych wniosków – najlepszym rozwiązaniem jest konsultacja z lekarzem i ewentualne pogłębienie diagnostyki.

Piśmiennictwo:

1. Gajewski P (red.). Interna Szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025.
2. Nassar GN, Leslie SW. Physiology, Testosterone. [Updated 2023 Jan 2]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan-.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526128/ (dostęp: 07.04.2026).
3. Rivas AM, Mulkey Z, Lado-Abeal J i wsp. Diagnosing and managing low serum testosterone. Proc (Bayl Univ Med Cent) 2014; 27(4): 321–324.