Beta HCG – kiedy wykonać badanie i jak interpretować wyniki?

Co to jest beta HCG?

HCG (ang. chorionic gonadotropin) to hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową zbudowany z krążących we krwi podjednostek alfa i beta. Podjednostka alfa jest identyczna z podjednostką innych hormonów glikoproteinowych, takich jak hormon folikulotropowy (FSH), hormon luteinizujący (LH) i hormon tyreotropowy (TSH). Podjednostka beta jest natomiast unikalna dla HCG.

HCG to cząsteczka zaangażowana we wszystkie główne procesy rozrodcze i rozwojowe u ludzi oraz niezbędna dla prawidłowego przebiegu ciąży. Jest ona produkowana przez komórki trofoblastu otaczające rozwijający się zarodek, który ostatecznie po implantacji tworzy łożysko. Chociaż inne ludzkie tkanki też mogą produkować HCG, łożysko ma wyjątkową zdolność glikozylacji białka, co przyczynia się do zmiany jego metabolizmu i zwiększenia aktywności biologicznej HCG.

Główną rolą HCG jest pobudzenie wydzielania innego hormonu – progesteronu – przez ciałko żółte we wczesnej ciąży, niezbędnego dla jej utrzymania. Poza tym hormon ten wspomaga tworzenie i rozwój naczyń krwionośnych w macicy w czasie ciąży, co zwiększa dopływ krwi do płodu.

Beta HCG (ludzka gonadotropina kosmówkowa, podjednostka beta) to parametr laboratoryjny oznaczający stężenie hormonu HCG w surowicy lub moczu, wykrywane za pomocą testów immunologicznych wykorzystujących przeciwciała skierowane przeciwko podjednostce beta tego hormonu. W praktyce klinicznej oznaczenie beta HCG odnosi się do pomiaru całkowitego HCG w próbce, a nie wyłącznie wolnej podjednostki beta.

Beta HCG w monitorowaniu ciąży

Podczas rozwoju płodu łożysko produkuje dużą ilość HCG, która dostaje się do krążenia matki i może być wydalana z moczem. Stężenie beta HCG w surowicy może odzwierciedlać stan czynnościowy łożyska. Monitorowanie stężenia hormonu pozwala na ocenę rozwoju ciąży od bardzo wczesnego jej etapu.

W prawidłowej ciąży poziom HCG we krwi gwałtownie wzrasta po implantacji (czyli od około 5. do 7. dnia po zapłodnieniu), co umożliwia wykrycie ciąży w czasie przed spodziewaną miesiączką. Stężenie HCG osiąga szczyt około 9.–11. tygodnia, spada do umiarkowanego poziomu w 4. miesiącu i utrzymuje się do końca ciąży. Ze względu na wykładniczy wzrost poziom HCG jest wykorzystywany do diagnozowania nieprawidłowości, takich jak ciąża pozamaciczna i zaśniad groniasty, oraz do monitorowania poronień. Ponadto pomiary poziomu HCG są wykorzystywane w połączeniu z innymi badaniami przesiewowymi do wykrywania anomalii chromosomowych u płodu w teście PAPP-A. W przypadku poronienia stężenie beta HCG ulega gwałtownemu obniżeniu.

Oznaczanie obecności beta HCG w moczu lub krwi kobiety jest metodą wykorzystywaną w testach ciążowych. Zarówno zbyt wysoki, jak i zbyt niski poziom gonadotropiny kosmówkowej w pierwszym trymestrze ciąży może być wczesnym sygnałem ostrzegawczym świadczącym o komplikacjach położniczych.

Znaczenie beta HCG jako markera nowotworowego

Podwyższone stężenie beta HCG nie zawsze świadczy o ciąży. Hormon ten może być też produkowany przez komórki niektórych nowotworów złośliwych łożyska oraz guzów zarodkowych jąder i jajników. Beta HCG jest wówczas markerem nowotworowym wykorzystywanym w diagnostyce i leczeniu chorób z tej grupy. Rzadziej związek z podwyższonym poziomem beta HCG mają inne nowotwory: rak wątroby, rak neuroendokrynny, rak piersi, jajników, trzustki, szyjki macicy i żołądka.

Beta HCG jest też markerem schorzeń zaliczanych do tzw. ciążowej choroby trofoblastycznej, m.in. zaśniadu groniastego, zaśniadu inwazyjnego, raka kosmówki czy guza miejsca łożyskowego. W ich przebiegu dochodzi do nieprawidłowego rozwoju trofoblastu i jego nadmiernego namnażania, co wywołuje w organizmie kobiety nadprodukcję HCG i szereg dolegliwości.

Podwyższone beta HCG u mężczyzny lub kobiety niebędącej w ciąży zawsze wymaga wyjaśnienia, ale nie oznacza automatycznie nowotworu. Fałszywie dodatnie lub nieonkologiczne podwyższenia mogą wynikać też z innych przyczyn, m.in. okresu menopauzy, obecności innych interferujących w teście przeciwciał lub palenia marihuany.

Kiedy i u kogo wykonać badanie beta HCG?

Oznaczenie beta HCG wykonuje się najczęściej celem potwierdzenia bądź wykluczenia wczesnej ciąży. Oznaczenie z krwi można wykonać jeszcze przed terminem spodziewanej miesiączki w danym cyklu, najwcześniej po około 7–10 dniach od zapłodnienia. W przypadku oznaczenia beta HCG w próbce moczu zaleca się wykonanie testu najwcześniej w dniu spodziewanej miesiączki. U kobiet badanie wykonywane jest też w przypadkach podejrzenia poronienia, ciąży pozamacicznej, ciążowej choroby trofoblastycznej, a także niektórych nowotworów, przede wszystkim guzów jajnika. U mężczyzn beta HCG oznaczane jest w przebiegu diagnostyki i monitorowaniu terapii raka jądra, a także podejrzenia jego wznowy.

Badanie jest refundowane przez NFZ w przypadku zlecenia badania przez specjalistę ginekologa lub onkologa.

Jak przebiega badanie?

Beta HCG można oznaczać zarówno we krwi, jak i w moczu. Na rynku dostępnych jest wiele testów laboratoryjnych i testów ciążowych, które wykorzystują różne przeciwciała do wykrywania tej substancji. Nie zaleca się bezpośredniego porównywania wyników beta HCG wykonanych w różnych miejscach, ponieważ mogą one pochodzić z różnych metod oznaczeń. W przypadku domowego testu ciążowego z moczu należy pamiętać, by wykonać go zgodnie z instrukcją dołączoną do testu, najlepiej rano, unikając wypicia dużej ilości wody przed badaniem, aby nadmiernie nie rozcieńczyć moczu. Wynik jest wówczas najbardziej wiarygodny.

Beta HCG można mierzyć ilościowo i jakościowo. Testy jakościowe dają wynik dodatni lub ujemny w oparciu o wartość odcięcia ustaloną dla danego testu (zazwyczaj 20–25 IU/l, czasem 10 IU/l). W testach ilościowych uzyskujemy natomiast wynik w postaci konkretnej wartości beta HCG podany w mIU/ml lub IU/l. Badanie surowicy ma znacznie wyższą czułość i swoistość niż badanie moczu, co zapewnia lepszą skuteczność diagnostyczną.

Normy beta HCG

We wczesnej ciąży monitoruje się poziom beta HCG i czas jego podwajania. Czas ten w pierwszym trymestrze ciąży wynosi około 48–72 godzin. Stężenie beta HCG we krwi matki w ciąży wynosi około 50–100 mIU/ml w momencie spodziewanej miesiączki. Zazwyczaj poziom beta HCG osiąga maksymalny poziom około 50 000–100 000 mIU/ml w 8.–10. tygodniu ciąży, a następnie spada do około 10 000–20 000 mIU/ml w 18.–20. tygodniu ciąży i utrzymuje się na tym poziomie do porodu.

Interpretacja wyników beta HCG

Poziom beta HCG w surowicy pacjentek niebędących w ciąży nie powinien przekraczać 5 mIU/ml. Dla prawidłowej interpretacji beta HCG w ciąży należy uwzględnić tydzień ciąży.

Niektóre leki, m.in. hormonalne, antypsychotyczne oraz przeciwpadaczkowe, mogą wpływać na wynik testu.

Pomiary beta HCG w ocenie rozwoju ciąży mają charakter seryjny i nie powinny opierać się na pojedynczym oznaczeniu. Ponadto powinny być interpretowane w połączeniu z badaniem USG i konsultacją lekarską.

Beta HCG – podsumowanie

Beta HCG to marker przydatny w diagnostyce wczesnej ciąży – służy jej potwierdzeniu, monitorowaniu i wykrywaniu nieprawidłowości. W rzadszych sytuacjach stężenie tego hormonu rośnie w przypadkach niektórych chorób nowotworowych wywodzących się z tkanek łożyska, jąder i jajników.

Przy podejrzeniu ciąży beta HCG można oznaczać zarówno z próbki moczu, jak i krwi. Należy przy tym pamiętać, że badanie z próbki krwi jest badaniem dokładniejszym i może wykryć ciążę na etapie, gdy test z moczu daje jeszcze wynik negatywny. Pojedyncze oznaczenie nie ma znaczenia prognostycznego dla przebiegu ciąży czy jednoznacznego rozpoznania choroby nowotworowej.

Piśmiennictwo:

1. Heidegger H, Jeschke U. Human chorionic honadotropin (hCG) – an endocrine, regulator of gestation and cancer. Int J Mol Sci 2018; 19(5): 1502.
2. Larraín D, Caradeux J. β-human chorionic gonadotropin dynamics in early gestational events: a practical and updated reappraisal. Obstet Gynecol Int 2024; 2024: 8351132.
3. Sisinni L, Landriscina M. The role of human chorionic gonadotropin as tumor marker: biochemical and clinical aspects. Adv Exp Med Biol 2015; 867: 159–176.