Zatrucie pleśnią – czym może grozić? Jakie są jego objawy?

Co to jest pleśń i dlaczego jest szkodliwa?

Pleśń to grupa mikroskopijnych grzybów, które powszechnie występują w środowisku – w powietrzu, w glebie oraz na żywności. Istnieje wiele rodzajów pleśni, m.in. z rodzajów Aspergillus, Penicillium czy Fusarium. Ciało pleśni zbudowane jest z cienkich nitek zwanych strzępkami, które tworzą rozgałęzioną sieć – grzybnię. To właśnie grzybnia wrasta w podłoże, np. w ścianę, drewno czy żywność, a widoczny na powierzchni nalot to jedynie niewielka część organizmu. Większość pleśni pozostaje ukryta wewnątrz materiału, na którym rośnie. 

Pleśnie rozmnażają się głównie poprzez zarodniki, które są bardzo lekkie i łatwo rozprzestrzeniają się w powietrzu. Do wzrostu potrzebują wilgoci i odpowiedniej temperatury, dlatego często pojawiają się w zawilgoconych pomieszczeniach oraz na źle przechowywanych produktach spożywczych. 

Szkodliwość pleśni wynika z jej zdolności do wytwarzania mykotoksyn (mikotoksyn) – toksycznych substancji chemicznych, które mogą negatywnie wpływać na organizm. 

Co to jest zatrucie pleśnią (mykotoksykoza)?

Zatrucie pleśnią (mykotoksykoza) to choroba wywołana przez spożycie lub wdychanie mykotoksyn produkowanych przez pleśnie. Substancje te występują w spleśniałej żywności, w szczególności w zbożach, orzechach, owocach, warzywach i produktach mlecznych. Mykotoksyny przenikają w głąb produktu, nie zmieniając jego smaku, zapachu ani wyglądu. Z tego względu usunięcie ogniska pleśni widocznego na powierzchni produktu nie uchroni przed jej szkodliwym wpływem. Co istotne, mykotoksyny są odporne na wysoką temperaturę i nie ulegają zniszczeniu podczas gotowania czy pieczenia. 

Rodzaje mykotoksyn i ich wpływ na zdrowie

Mykotoksyny, czyli toksyczne substancje wytwarzane przez niektóre gatunki pleśni, stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Powstają w wilgotnych i ciepłych warunkach, sprzyjających rozwojowi grzybów pleśniowych. Krótkotrwałe lub jednorazowe narażenie na działanie mykotoksyn zwykle nie stanowi dużego zagrożenia dla organizmu. Jednak w przypadku długotrwałej ekspozycji (miesiące, lata) może dojść do poważnych uszczerbków na zdrowiu (uszkodzenie wątroby, nerek, działanie neurotoksyczne i inne). 

Wśród mykotoksyn warto zwrócić uwagę na aflatoksyny produkowane przez pleśnie z rodzaju Aspergillus. Występują głównie w orzechach oraz ziarnach zbóż i kukurydzy. Wywierają toksyczny wpływ na wątrobę i są uznawane za substancje rakotwórcze. 

Inną istotną mykotoksyną jest ochratoksyna A, która może znajdować się w zbożach, kawie, winie czy suszonych owocach. Powoduje ona uszkodzenia nerek i zaburzenia odporności.

Kolejnym niebezpiecznym związkiem jest zearalenon, produkowany przez pleśnie Fusarium rozwijające się na zbożach. Wpływa on na układ hormonalny kobiet ze względu na swoje działanie estrogenne. Trichoteceny, takie jak toksyna T-2 czy deoksyniwalenol, mogą prowadzić do podrażnień błon śluzowych, nudności oraz osłabienia odporności. Z kolei fumonizyny, obecne głównie w kukurydzy, wykazują toksyczne działanie na układ nerwowy i wątrobę.

Źródła mykotoksyn

Mykotoksyny najczęściej powstają w zbożach (takich jak pszenica, kukurydza, żyto czy jęczmień), orzechach, nasionach roślin oleistych, suszu owocowym, a także w kawie, przyprawach i paszach dla zwierząt.

Mykotoksyny w żywności – produkty wysokiego ryzyka

Do żywności o największym ryzyku skażenia mykotoksynami należą zboża i produkty zbożowe, takie jak pszenica, żyto, jęczmień, owies i kukurydza. Pleśnie rozwijające się na ziarnach mogą wytwarzać aflatoksyny, ochratoksynę A, trichoteceny czy zearalenon. Kolejną grupą produktów narażonych na obecność mykotoksyn są orzechy (zwłaszcza ziemne, pistacje i migdały), nasiona roślin oleistych (np. słonecznik, soja) oraz suszone owoce. 

Mykotoksyny w pomieszczeniach – pleśń w domu i miejscu pracy

Mykotoksyny mogą rozwijać się także w wilgotnych pomieszczeniach – na ścianach, sufitach, meblach czy w systemach wentylacyjnych. Do najczęstszych źródeł mykotoksyn należą grzyby z rodzajów Aspergillus, Penicillium i Stachybotrys.

Aby zapobiegać ich występowaniu, należy dbać o odpowiednią wentylację, unikać nadmiernej wilgoci, usuwać źródła zalania i regularnie kontrolować stan techniczny budynków. W przypadku wykrycia pleśni konieczne jest dokładne oczyszczenie i osuszenie powierzchni.

Jak postępować po kontakcie z pleśnią?

Po kontakcie z pleśnią najważniejsze jest szybkie ograniczenie ekspozycji i dokładne oczyszczenie skóry oraz odzieży. Należy jak najszybciej opuścić skażone pomieszczenie i zdjąć ubrania, które mogły mieć kontakt z grzybem. Skórę i włosy warto umyć ciepłą wodą z łagodnym środkiem myjącym, aby usunąć zarodniki pleśni. Ubrania powinno się wyprać w wysokiej temperaturze, a w przypadku silnego przesiąknięcia zapachem najlepiej je wyrzucić.

W pomieszczeniu, w którym występuje pleśń, należy znaleźć i usunąć źródło wilgoci – np. przeciek, złą wentylację lub zawilgocone ściany. Powierzchnie z widoczną pleśnią trzeba dokładnie oczyścić przy użyciu odpowiednich środków grzybobójczych, a w razie dużego skażenia zlecić usuwanie specjalistom.

Po spożyciu jedzenia z pleśnią nie należy panikować. W większości przypadków nie wystąpią żadne niepokojące objawy. Ma to związek z niewielką ilością spożytej mykotoksyny oraz z naturalnymi mechanizmami obronnymi organizmu. Dzięki obecności enzymów w jamie ustnej oraz kwaśnej treści w żołądku większość mykotoksyn jest neutralizowana. 

Objawy zatrucia pleśnią – na co zwrócić uwagę?

Zatrucie pleśnią to reakcja organizmu na kontakt z zarodnikami grzybów lub toksynami, które one wytwarzają. Objawy mogą rozwijać się stopniowo i często są mylone z przeziębieniem lub alergią. Najczęściej pojawiają się: przewlekły kaszel, zatkany nos, podrażnienie gardła oraz duszności. Osoby narażone na długotrwały kontakt z pleśnią często skarżą się także na bóle głowy, uczucie zmęczenia i trudności z koncentracją.

W przypadku spożycia dużej ilości jedzenia z pleśnią mogą wystąpić łagodne objawy ze strony przewodu pokarmowego, np. biegunka, ból brzucha, nudności, wymioty. Objawy te mogą utrzymywać się przez kilka dni. Co istotne, najczęściej mają charakter samoograniczający się i wymagają jedynie zastosowania leczenia objawowego, np. leków przeciwbólowych lub przeciwbiegunkowych czy obfitego nawadniania. 

Największe ryzyko dla zdrowia niesie długotrwała ekspozycja na pleśń – objawy zatrucia rozwijają się powoli i stopniowo. Przez wiele miesięcy czy nawet lat mogą pozostawać niezdiagnozowane. 

Leczenie i diagnostyka zatrucia pleśnią

Diagnostyka zatrucia pleśnią opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie lekarskim, który obejmuje ocenę warunków mieszkaniowych lub zawodowych pacjenta oraz obserwację objawów. Czasem wykonuje się analizę środowiska, np. pobranie próbek powietrza lub materiałów budowlanych, by potwierdzić obecność pleśni i mykotoksyn.

Leczenie polega głównie na likwidacji pleśni i poprawie warunków w pomieszczeniu – osuszeniu, wentylacji i oczyszczeniu powietrza. 

W przypadku zatrucia pokarmowego po spożyciu spleśniałego jedzenia dolegliwości zazwyczaj są łagodne i wymagają leczenia objawowego. 

Profilaktyka zatrucia pleśnią – jak minimalizować ryzyko?

Najskuteczniejszymi sposobami zapobiegania zatruciom pleśnią są: utrzymywanie odpowiednich warunków w pomieszczeniach oraz szybkie reagowanie na wszelkie oznaki wilgoci. Pleśń rozwija się w słabo wentylowanych, ciepłych i wilgotnych miejscach. Podstawą profilaktyki jest utrzymanie niskiej wilgotności powietrza – najlepiej poniżej 60%. 

Należy również usuwać wszelkie źródła zawilgocenia, takie jak nieszczelne rury, przeciekający dach czy kondensacja pary wodnej na ścianach i oknach. W miejscach narażonych na wilgoć warto stosować farby i tynki o właściwościach przeciwgrzybiczych.

Ważne jest też utrzymywanie czystości – regularne mycie powierzchni, czyszczenie klimatyzacji i filtrów wentylacyjnych oraz unikanie przechowywania mokrych tkanin w zamkniętych przestrzeniach.

Świadomość zagrożenia i szybka reakcja na pierwsze objawy pleśni, takie jak charakterystyczny zapach stęchlizny lub ciemne plamy na ścianach, pozwalają skutecznie zapobiegać rozwojowi grzybów.

Piśmiennictwo:

1. Kępińska-Pacelik J, Biel W. Alimentary risk of mycotoxins for humans and animals. Toxins (Basel) 2021; 13(11): 822.
2. Richard JL. Some major mycotoxins and their mycotoxicoses – an overview. Int J Food Microbiol 2007; 119(1–2): 3-10.