Zaburzenia żołądkowo-jelitowe po ukąszeniu kleszcza – czym jest zespół alfa-gal?

Kiedy po ukąszeniu kleszcza dolegliwości jelitowe mogą oznaczać zespół alfa-gal?

Zespół alfa-gal należy podejrzewać wtedy, gdy dolegliwości nawracają po spożyciu wołowiny, wieprzowiny, jagnięciny, dziczyzny lub innych produktów od ssaków, a między posiłkiem a objawami mija kilka godzin. Alfa-gal (galaktozo-α-1,3-galaktoza) to cząsteczka cukrowa obecna na komórkach wszystkich ssaków z wyjątkiem człowieka i naczelnych. Po ukąszeniu kleszcza układ odpornościowy części osób zaczyna wytwarzać przeciwciała IgE przeciwko alfa-gal. U części chorych występują wyłącznie objawy ze strony przewodu pokarmowego, bez pokrzywki czy duszności. Charakterystyczną wskazówką jest także nocny ból brzucha – sytuacja, w której pacjent budzi się kilka godzin po kolacji zawierającej czerwone mięso.

Jakie objawy z przewodu pokarmowego przy zespole alfa-gal pojawiają się najczęściej?

Do najczęściej opisywanych dolegliwości należą:

• ból brzucha, niekiedy bardzo silny i skurczowy,
• nudności,
• biegunka,
• wymioty.

Na pierwszy plan zwykle wysuwa się ból brzucha, opisywany w badaniach u około 71% chorych. U blisko 41% pacjentów zespół alfa-gal może manifestować się wyłącznie dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi, bez zmian skórnych i typowych objawów anafilaksji.

Po jakim czasie od posiłku pojawia się reakcja alergiczna?

W przeciwieństwie do klasycznej alergii pokarmowej reakcja zwykle pojawia się po 2–6 godzinach, a nie po kilku minutach. Opóźnienie bywa na tyle duże, że pacjent częściej podejrzewa zatrucie, niestrawność albo przypadkowy zbieg okoliczności niż alergię. To jedna z przyczyn, dla których "uczulenie na mięso" w przebiegu zespołu alfa-gal przez długi czas pozostaje nierozpoznane.

Dlaczego zespół alfa-gal daje opóźnione objawy, a nie reakcję od razu?

Mechanizm tej alergii jest nietypowy, ponieważ organizm reaguje nie na białko, lecz na cząsteczkę cukrową obecną u ssaków – alfa-gal. Po spożyciu mięsa lub innych produktów zawierających alfa-gal alergen nie trafia do krwi natychmiast, lecz wchłania się razem z tłuszczem. Z tego powodu reakcja rozwija się wolniej niż w klasycznych alergiach pokarmowych. Dopiero po kilku godzinach może dojść do pobudzenia komórek układu odpornościowego i pojawienia się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Zespół alfa-gal a uczulenie na mięso – dlaczego to nie zawsze to samo?

Zespół alfa-gal bywa nazywany "alergią na czerwone mięso", jednak jego obraz kliniczny jest mniej oczywisty, niż sugeruje to określenie. W typowej alergii pokarmowej objawy pojawiają się szybko i są związane z reakcją na białka pokarmowe. W zespole alfa-gal reakcja jest opóźniona i nie zawsze występuje po każdej ekspozycji. Dlatego choroba bywa mylona z nadwrażliwością na pokarmy, klasyczną alergią pokarmową albo innymi reakcjami alergicznymi.

Klasyczna alergia pokarmowa, niestrawność, zespół jelita nadwrażliwego a objawy alfa-gal

Wielu pacjentów z zespołem alfa-gal przez długi czas otrzymuje inne rozpoznania, takie jak IBS, niestrawność czy nietolerancja pokarmowa. Dzieje się tak dlatego, że objawy są nieswoiste, często nie towarzyszy im wysypka ani duszność, a związek dolegliwości z konkretnym posiłkiem bywa trudny do uchwycenia bez znajomości tego schorzenia. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że u części osób badanie krwi w kierunku alfa-gal daje wynik dodatni mimo braku objawów, dlatego samo stwierdzenie przeciwciał IgE nie wystarcza do rozpoznania. Jeśli dolegliwości nawracają, a obraz kliniczny nie jest typowy dla AGS, w różnicowaniu mogą pomóc także badania wykluczające inne przyczyny objawów jelitowych, w tym kalprotektyna w kale.

Co poza czerwonym mięsem może wywoływać objawy?

Objawy mogą wywoływać nie tylko mięso ssaków, lecz także niektóre produkty pochodzenia zwierzęcego, zwłaszcza zawierające większą ilość tłuszczu lub żelatynę. Reakcję alergiczną mogą wywołać produkty medyczne: żelatyna w kapsułkach lub niektórych szczepionkach, preparaty hemostatyczne, zastawki biologiczne czy cetuksymab. Podczas gdy po produktach podanych doustnie reakcja bywa opóźniona, po ekspozycji pozajelitowej lub dożylnej może ona pojawić się szybko, nawet natychmiast.

Jakie gatunki kleszczy łączy się z AGS w Europie i na świecie?

Najlepiej poznanym wektorem w USA jest Amblyomma americanum, natomiast w Europie z zespołem alfa-gal najczęściej wiąże się Ixodes ricinus, czyli ten sam gatunek, który przenosi także boreliozę i KZM. Nowsze przeglądy pokazują, że AGS ma charakter globalny: w Australii łączy się go głównie z Ixodes holocyclus, a w Japonii opisywano związki m.in. z Haemaphysalis longicornis. Przypadki opisano także w Polsce, dlatego nie jest to już wyłącznie ciekawostka z innych kontynentów.

Jak potwierdzić zespół alfa-gal?

AGS jest rozpoznaniem klinicznym wspieranym przez wyniki laboratoryjne. Podstawą jest badanie swoistych przeciwciał IgE dla alfa-gal w surowicy – to dostępne badanie biochemiczne krwi. Samo podwyższone IgE nie wystarczy do postawienia diagnozy. Za rozpoznaniem przemawia poprawa dolegliwości po diecie eliminacyjnej wykluczającej mięso ssaków i tłuste produkty mleczne. Ze względu na opóźnienie reakcji i jej zmienność rutynowe doustne testy prowokacyjne nie są zalecane.

Co robić po rozpoznaniu zespołu alfa-gal?

Podstawą leczenia jest dieta: eliminacja wołowiny, wieprzowiny, dziczyzny i baraniny, a u bardziej wrażliwych osób także tłustych produktów mlecznych i żelatyny. Drób, ryby i owoce morza są uznawane za bezpieczne. Należy też unikać kolejnych ukąszeń kleszczy, ponieważ mogą nasilać sensytyzację. Po dłuższym okresie bez ukąszeń poziom IgE może się obniżać, dlatego co 6–12 miesięcy można rozważyć badanie kontrolne i ocenę, czy możliwe jest ostrożne rozszerzanie diety. W razie przypadkowego spożycia alfa-gal zaleca się posiadanie przy sobie leku przeciwhistaminowego oraz adrenaliny, szczególnie u osób z historią silnych reakcji. Pacjenci z objawami układowymi, takimi jak pokrzywka, obrzęk twarzy czy duszność, powinni pozostawać pod opieką alergologa ze względu na ryzyko wstrząsu anafilaktycznego.

Bibliografia:

1. McGill S.K., Hashash J.G., Platts-Mills T.A.E., AGA Clinical Practice Update on Alpha-Gal Syndrome for the GI Clinician: Commentary, Clinical Gastroenterology and Hepatology, 2023;21(4):891–896.

2. Medycyna Praktyczna, Zespół alfa-gal – aktualizacja wytycznych AGA, 23.03.2023.

3. Medycyna Praktyczna, Ukłucia przez kleszcza czynnikiem ryzyka zespołu alfa-gal, 26.08.2024.

4. Brzozowska M., Pecio Ł., Kowal K., Alpha-gal syndrome: the first report in Poland, Advances in Dermatology and Allergology, 2021.

5. Platts-Mills T.A.E., Li R.C., Keshavarz B. i wsp., Diagnosis and management of patients with the alpha-gal syndrome, The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice, 2020;8(1):15–23.e1.

6. Platts-Mills T.A.E. i wsp., The Immunology of Alpha-Gal Syndrome: History, Tick Bites, IgE, and Delayed Anaphylaxis to Mammalian Meat, Immunological Reviews, 2025.