Dieta planetarna – zasady, wpływ na zdrowie, produkty

Dieta planetarna w szkołach i przedszkolach. Nowe zasady od 1 września 2026 roku

Nowe przepisy dotyczące żywienia dzieci i młodzieży w szkołach i przedszkolach obowiązują od 1 września 2026 roku. Tego dnia weszło w życie Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 lutego 2026 roku w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach. Celem zmian jest promowanie zdrowych nawyków żywieniowych wśród dzieci i młodzieży, ograniczenie spożycia produktów o wysokiej zawartości cukru, soli i tłuszczu, a także zwiększenie udziału wartościowych produktów w codziennym jadłospisie. Jak zauważają eksperci, to jedna z największych zmian żywieniowych w szkolnych stołówkach w Polsce od lat. Nowe regulacje zastąpiły przepisy z 2016 roku. 

Jak wskazuje Ministerstwo Zdrowia, nowe zasady nawiązują do założeń diety planetarnej. Do najważniejszych zmian resort zalicza:

• co najmniej jeden pełnowartościowy posiłek na bazie roślin strączkowych w tygodniu, bez dodatku produktów odzwierzęcych;
• co najmniej jeden obiad z udziałem ryb;
• dwa razy w tygodniu obiad z daniem mięsnym przygotowanym ze świeżego mięsa, bez wykorzystania produktów przetworzonych;
• większy udział warzyw i owoców w codziennych posiłkach;
• większy nacisk na produkty pełnoziarniste;
• dalsze ograniczenie dodatku cukru do napojów przygotowywanych na miejscu;
• woda jako preferowany napój dla dzieci i młodzieży;
• wykorzystywanie, jeśli to możliwe, produktów lokalnych lub ekologicznych.

Dieta planetarna – co to takiego?

Dieta planetarna (ang. planetary health diet) to model żywienia, który łączy troskę o zdrowie człowieka z troską o środowisko. Część jej zasad pokrywa się z zasadami innych popularnych modeli żywieniowych, w tym diety fleksitariańskiej, semiwegetariańskiej, wegetariańskiej i wegańskiej. Głównym założeniem diety planetarnej jest zwiększenie spożycia produktów pochodzenia roślinnego (warzyw i owoców, produktów zbożowych pełnoziarnistych, nasion roślin strączkowych, orzechów i pestek) z jednoczesnym ograniczeniem mięsa i produktów mięsnych. 

Podstawowe założenia diety planetarnej to:

1. Produkty pochodzenia roślinnego, przede wszystkim warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych i orzechy podstawą jadłospisu.
2. Zmniejszenie spożycia mięsa, zwłaszcza czerwonego, i jego pochodnych (mięso nie musi być całkowicie eliminowane). 
3. Umiarkowane spożycie produktów pochodzenia zwierzęcego, takich jak nabiał, jaja, ryby czy mięso, dostosowane do lokalnych tradycji i uwarunkowań kulturowych. 
4. Redukcja spożycia cukru, a także niskie spożycie tłuszczów nasyconych i rafinowanych produktów zbożowych. 
5. Korzystanie z produktów lokalnych i sezonowych.
6. Ograniczanie strat i marnowania żywności oraz zmniejszanie środowiskowego obciążenia systemu żywnościowego.

Jak podkreślają twórcy diety, dieta planetarna nie jest sztywnym, uniwersalnym schematem, lecz elastycznym modelem żywienia, który można dostosowywać do potrzeb różnych społeczeństw i grup wiekowych. 

Dieta planetarna – co powinno znaleźć się na talerzu?

„Zdrowa dieta zapewnia optymalną podaż kalorii i opiera się w dużej mierze na różnorodnych produktach roślinnych oraz niewielkiej ilości produktów pochodzenia zwierzęcego; zawiera tłuszcze nienasycone zamiast nasyconych, a także ograniczone ilości zbóż oczyszczonych, żywności wysokoprzetworzonej i dodanych cukrów” – zaznaczają autorzy diety planetarnej. Co to jednak oznacza w praktyce? Jakie produkty powinny znaleźć się na naszym talerzu? 

W swym raporcie opublikowanym na łamach „The Lancet” eksperci zaproponowali konkretne ilości poszczególnych produktów, przy założeniu dziennego zapotrzebowania energetycznego na poziomie 2500 kcal.

W przypadku pełnoziarnistych produktów zbożowych, takich jak makarony pełnoziarniste, ryż brązowy, kasza gryczana, pieczywo razowe, graham, otręby, zalecane spożycie wynosi ok. 230 g dziennie. Warzywa skrobiowe (np. ziemniaki, bataty, dynia) są dozwolone w ilości 50–100 g/dobę, pozostałe warzywa (czyli wszystkie warzywa nieskrobiowe, np. cukinia, ogórek, pomidor, papryka, sałata, szpinak, brokuł) w ilości ok. 300 g dziennie (przy czym dopuszczalny zakres wynosi od 200 do 600 g na dobę). W przypadku owoców rekomendowana ilość to ok. 200 g dziennie, choć może ona wynosić od 100 do 300 g. 

Spożycie mleka i produktów mlecznych (jogurt, kefir, maślanka czy np. sery twarogowe) powinno wynosić ok. 250 g/dzień.

Co powinno być źródłem białka? Przede wszystkim produkty pochodzenia roślinnego. Duży nacisk kładzie się na włączenie do diety nasion roślin strączkowych – fasoli, soczewicy, ciecierzycy, bobu czy grochu. W diecie planetarnej powinno się również znaleźć miejsce dla orzechów. Modelowa dieta, opracowana dla dziennego zapotrzebowania energetycznego wynoszącego 2500 kcal, obejmuje ok. 75 g roślin strączkowych oraz 50 g orzechów dziennie. Dopuszcza także umiarkowane ilości ryb, drobiu, jaj i czerwonego mięsa. Jeśli chodzi o mięso, eksperci wskazują, że tygodniowo można spożywać nie więcej niż 98 g czerwonego mięsa (np. wieprzowiny, wołowiny lub jagnięciny), 203 g drobiu, 196 g ryb i ok. 90 g jaj. 

W diecie planetarnej znacząco ogranicza się tłuszcze nasycone – nie należy ich spożywać w ilości większej niż 11 g/dobę – a zaleca się tłuszcze pochodzenia roślinnego, do których zalicza się m.in. oliwę z oliwek, olej rzepakowy czy z pestek winogron. Ich zalecane spożycie wynosi średnio 40 g/dzień (20–80 g/dobę). W diecie planetarnej należy unikać też cukrów dodanych. Główne źródła cukrów dodanych to przede wszystkim słodycze i wypieki, napoje oraz żywność przetworzona i gotowe dania. Jeśli całkowite ich wyeliminowanie nie jest możliwe, nie powinno się przekraczać ok. 30 g/dobę.

Autorzy diety planetarnej podkreślają, że globalna transformacja systemu żywnościowego wymaga m.in. ponad dwukrotnego zwiększenia udziału zdrowej żywności pochodzenia roślinnego w diecie oraz ograniczenia konsumpcji czerwonego mięsa i cukru o ponad 50 proc. w skali światowej.

Dieta planetarna dla zdrowia planety – wpływ na środowisko

Koncepcja diety planetarnej została przedstawiona przez komisję EAT-Lancet, w skład której wchodzili eksperci z różnych dziedzin, w tym z zakresu zdrowia, rolnictwa czy środowiska i zrównoważonego rozwoju, w 2019 roku w formie raportu. Nazwa diety, jak czytamy, nawiązuje do dowodów wskazujących, że jej przyjęcie pozwoliłoby ograniczyć negatywny wpływ na środowisko oraz niedobory składników odżywczych towarzyszące większości obecnie stosowanych sposobów odżywiania. Dieta planetarna bywa nazywana również dietą EAT-Lancet, od nazwy komisji, która opracowała jej założenia.

Eksperci owej komisji zwracają uwagę, że to, co jemy, wykracza poza kwestię osobistego wyboru – jest to sprawa o znaczeniu publicznym, niosąca za sobą globalne konsekwencje. Badania pokazują, że największe ilości gazów cieplarnianych emituje produkcja mięsa i innych produktów zwierzęcych, dlatego też m.in. dieta planetarna uwzględnia duży udział żywności pochodzenia roślinnego i niski do umiarkowanego udział żywności pochodzenia zwierzęcego. Powszechne przyjęcie „diety dla zdrowia planety”, jak utrzymują autorzy koncepcji diety planetarnej, mogłoby nie tylko zapobiec ok. 11 mln zgonów rocznie, ale też pomogłoby uniknąć poważnej degradacji środowiska.

Do najważniejszych potencjalnych korzyści dla środowiska wynikających ze stosowania diety planetarnej badacze zaliczają przede wszystkim: ograniczenie emisji gazów cieplarnianych, zmniejszenie presji na zasoby słodkiej wody (produkcja czerwonego mięsa, zwłaszcza wołowiny, należy do najbardziej wodochłonnych procesów w całym sektorze spożywczym), a także zmniejszenie zapotrzebowania na grunty wykorzystywane do produkcji żywności, co może przyczyniać się do ograniczenia wylesiania. W połączeniu ze zrównoważonymi metodami produkcji żywności transformacja systemu żywnościowego może również sprzyjać ochronie gleb.

Dieta planetarna zakłada i promuje również ograniczenie marnowania żywności.

Wpływ diety planetarnej na zdrowie

„Niewłaściwa dieta stanowi obecnie większe zagrożenie dla zdrowia i życia – zwiększając ryzyko chorób i zgonów – niż ryzykowne zachowania seksualne oraz używanie alkoholu, narkotyków i tytoniu łącznie” – wskazują eksperci odpowiedzialni za opracowanie zasad diety planetarnej. Według ich wyliczeń stosowanie diety planetarnej mogłoby zapobiec ok. 11 mln przedwczesnych zgonów rocznie. Dlaczego? 

Badania przeprowadzone przez badaczy z Harvard T.H. Chan School of Public Health wykazały, że osoby stosujące dietę planetarną, poza zmniejszeniem swojego negatywnego wpływu na środowisko, mogą znacząco obniżyć ryzyko przedwczesnej śmierci. Naukowcy wykorzystali dane zdrowotne ponad 200 tys. kobiet i mężczyzn uczestniczących w badaniach Nurses’ Health Study (I i II) oraz Health Professionals Follow-Up Study. W momencie rozpoczęcia badania uczestnicy nie cierpieli na poważne choroby przewlekłe. Przez okres do 34 lat co cztery lata wypełniali oni kwestionariusze dotyczące sposobu odżywiania. Jak się okazało, ryzyko przedwczesnej śmierci było o 30 proc. niższe w grupie 10 proc. uczestników najściślej przestrzegających diety planetarnej, w porównaniu z grupą 10 proc. osób stosujących ją w najmniejszym stopniu. W przypadku każdej z głównych przyczyn zgonów – w tym nowotworów, chorób serca i chorób płuc – odnotowano niższe wskaźniki śmiertelności u osób, które w większym stopniu stosowały się do omawianego modelu żywienia. 

Wyższe spożycie żywności pochodzenia roślinnego, stanowiącej podstawę diety planetarnej i bogatej w błonnik pokarmowy, przeciwutleniacze, a także związki o działaniu przeciwzapalnym, wiąże się, jak wynika z badań, z mniejszym ryzykiem występowania chorób niezakaźnych. Badania wykazały, że diety roślinne zmniejszają ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2 oraz chorób układu krążenia, z kolei wysokie spożycie mięsa czerwonego i przetworzonego może zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, udaru, cukrzycy, zespołu metabolicznego, a także niektórych nowotworów. Co więcej, przestrzeganie zasad diety planetarnej, jak wynika z badań, wiązało się z mniejszym ryzykiem choroby Alzheimera i otępienia u osób bez genu APOE ε4. 

Ściślejsze przestrzeganie zaleceń diety planetarnej sprzyja wyższemu spożyciu potasu. Może to częściowo tłumaczyć obserwowany związek między tym modelem żywienia a niższym ryzykiem nadciśnienia tętniczego i udaru mózgu – odnotowują badacze.

Zalecane w tym modelu żywienia produkty takie jak warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe i rośliny strączkowe, charakteryzują się zazwyczaj niskim indeksem glikemicznym. Badania wskazują natomiast na związek diety o wysokim indeksie glikemicznym z większym ryzykiem cukrzycy, zespołu metabolicznego, a także chorób układu krążenia. Niektóre analizy wskazują również na związek między wysokim indeksem glikemicznym diety a wyższym ryzykiem występowania niektórych nowotworów. 

Badania sugerują także, że przestrzeganie zasad diety planetarnej może ograniczać zagrożenia zdrowotne związane z otyłością i sprzyjać zdrowemu starzeniu się. Korzyści mogą dotyczyć także zdrowia psychicznego. Stosowanie diety planetarnej może wiązać się z niższym ryzykiem rozwoju depresji i zaburzeń lękowych, nawet o 30 proc. 

Dieta planetarna – dla kogo?

Zasady diety planetarnej zostały opracowane z myślą o ogólnie zdrowych osobach powyżej 2. roku życia. Co ważne - przy ich wprowadzaniu należy uwzględnić czynniki, które mogą wpływać na ilość i wybór konkretnych produktów żywnościowych. Zalicza się do nich przede wszystkim płeć, wiek, masę ciała, poziom aktywności fizycznej, stan fizjologiczny (np. ciąża) i ewentualne choroby towarzyszące. 

Dieta planetarna – podsumowanie

Dieta planetarna to model żywienia, który stawia na większy udział produktów roślinnych i ograniczenie żywności wywierającej największą presję na środowisko. Jej założenia mają służyć nie tylko zdrowiu, ale też wspierać bardziej zrównoważony system produkcji żywności. Zdaniem wielu ekspertów dieta planetarna może stanowić jeden z elementów odpowiedzi na współczesne wyzwania zdrowotne i środowiskowe. 

Autor: IRz

Piśmiennictwo:

1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 lutego 2026 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach, https://oswiatowo.pl/rozporzadzenie-ministra-zdrowia-z-dnia-16-lutego-2026-r-w-sprawie-grup-srodkow-spozywczych-przeznaczonych-do-sprzedazy-dzieciom-i-mlodziezy-w-jednostkach-systemu-oswiaty-oraz-wymagan-jakie-musza-spe/.
2. Od 1 września zdrowsze posiłki w szkołach i przedszkolach. Nowe standardy żywienia to inwestycja w zdrową przyszłość dzieci, https://www.gov.pl/web/zdrowie/od-1-wrzesnia-zdrowsze-posilki-w-szkolach-i-przedszkolach-nowe-standardy-zywienia-to-inwestycja-w-zdrowa-przyszlosc-dzieci [online], ostatni dostęp: 07.10.2026. 
3. Dieta planetarna w żywieniu dzieci, https://ncez.pzh.gov.pl/dzieci-i-mlodziez/dieta-planetarna-w-zywieniu-dzieci/ [online], ostatni dostęp: 07.10. 2026.
4. EAT-Lancet, https://eatforum.org/eat-lancet [online], ostatni dostęp: 07.10.2026. 
5. Healthy Diets From Sustainable Food Systems, Food Planet Health. Summary Report of the EAT-Lancet Commission. 2019 [online], https://eatforum.org/eat-lancet/2019-summary-report/. 
6. Dieta planetarna – zasady i odniesienie do nawyków żywieniowych ludności w Polsce, Urszula Zwierczyk, Mariusz Duplaga, Zdrowie Publiczne i Zarządzanie 2023; 21 (1): 10–17.
7. Planetary Health Diet associated with lower risk of premature death, lower environmental impact, https://hsph.harvard.edu/news/planetary-health-diet-associated-with-lower-risk-of-premature-death-lower-environmental-impact/ [online], ostatni dostęp: 08.10.2026. 
8. The Role of a Sustainable Planetary Health Diet in the Prevention of Non-Communicable Diseases and Cause-Specific Mortality: A Narrative Review, Foods. 2025 Nov 15;14(22):3909. doi: 10.3390/foods14223909.
9. Diet for Human and Planetary Health: Why We Should Consider Limiting Meat?, Int J Environ Res Public Health. 2025 Sep 29;22(10):1499. doi: 10.3390/ijerph22101499.
10. Mięso czerwone i przetworzone – za i przeciw, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/mieso-czerwone-i-przetworzone-za-i-przeciw/ ;  [online], ostatni dostęp: 08.10.2026. 
11. Adherence to planetary health diet index in relation to dietary diversity score and anthropometric indices among Iranian older adults, BMC Public Health. 2025 May 21;25(1):1865. doi: 10.1186/s12889-025-23054-y. 
12. Associations between the EAT-Lancet planetary health diet and incident dementia, J Prev Alzheimers Dis. 2025 Apr 12;12(6):100166. doi: 10.1016/j.tjpad.2025.100166. 
13. Sustainable Dietary Patterns and Health Outcomes, https://www.nature.com/nature-index/topics/l4/sustainable-dietary-patterns-and-health-outcomes [online], ostatni dostęp: 08.10.2026. 
14. Dieta planetarna, https://www.mp.pl/pacjent/dieta/diety/zdrowe_diety/263840,dieta-planetarna [online], ostatni dostęp: 09.10.2026. 
15. Dieta Planetarna EAT-Lancet – zasady odżywiania i wpływ na zdrowie, https://dietetycy.org.pl/planetary-health-diet-czyli-dieta-przyjazna-planecie/ [online], ostatni dostęp: 09.10.2026.