Ogólnopolski Dzień Świadomości Raka Prostaty. To główny czynnik ryzyka

Rak prostaty – najczęstszy nowotwór u mężczyzn

Rak prostaty (rak stercza, rak gruczołu krokowego) jest najczęściej występującym nowotworem złośliwym u mężczyzn oraz trzecią najczęstszą przyczyną zgonów nowotworowych w tej grupie w krajach UE. Jak wynika z ostatnich danych Europejskiego Systemu Informacji o Raku (ECIS), rocznie ok. 325 tys. mężczyzn z 27 państw dowiaduje się o chorobie, a ponad 75 tys. z jej powodu umiera. W Polsce, jak wskazuje Ministerstwo Zdrowia, wśród nowotworów męskiego układu płciowego nowotwór gruczołu krokowego występuje ponad 13 razy częściej niż drugi w kolejności nowotwór jąder. W 2023 roku, według najnowszych danych Krajowego Rejestru Nowotworów, odnotowano w Polsce ponad 23 tys. nowych zachorowań na raka prostaty. Największy odsetek zgonów nowotworowych stanowiły zgony z powodu raka płuca, raka jelita grubego, a trzecią najczęstszą przyczyną zgonów był rak gruczołu krokowego. Z jego powodu w 2023 roku zmarło w kraju ponad 5,8 tys. mężczyzn. 

Czynniki ryzyka raka gruczołu krokowego

Rak prostaty, jak każdy nowotwór, to choroba wieloczynnikowa. Głównym czynnikiem ryzyka jest wiek (jak wskazują eksperci, rak gruczołu krokowego należy do nowotworów, które są najbardziej zależne od wieku). Rak prostaty rzadko występuje przed 40. rokiem życia – średni wiek zachorowania wynosi ok. 70 lat. 

Do innych czynników ryzyka raka prostaty zalicza się także: obciążenie rodzinne (ryzyko zachorowania na raka prostaty jest dwukrotnie większe, jeśli chorował krewny pierwszego stopnia, gdy chorowało dwóch krewnych – pięciokrotnie większe, a gdy trzech - 11-krotnie większe), pochodzenie etniczne (rak prostaty jest częściej diagnozowany wśród mężczyzn pochodzenia afrykańskiego niż kaukaskiego) otyłość czy palenie tytoniu. Czynniki takie jak dieta (w tym dieta bogata w tłuszcze zwierzęce), wzorce zachowań seksualnych, nadmierne spożycie alkoholu, ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe i narażenie na czynniki zawodowe (m.in. wysoka ekspozycja na pestycydy i kadm) także są wymieniane wśród możliwych czynników etiologicznych raka gruczołu krokowego. 

Objawy raka prostaty

Rak prostaty przez długi czas może nie dawać żadnych objawów. Zwykle rozwija się bardzo powoli, a od momentu pojawienia się pierwszych komórek nowotworowych do wystąpienia pierwszych niepokojących dolegliwości może minąć nawet kilkanaście lat. Pierwsze symptomy mogą przypominać łagodny rozrost gruczołu krokowego, czyli powszechne schorzenie dotykające głównie starszych mężczyzn, które powstaje w wyniku nadmiernego rozrostu prostaty, a prowadzi do ucisku na cewkę moczową i zaburzenia odpływu moczu. Do tych objawów należą m.in. częste oddawanie moczu, trudności w oddawaniu moczu, osłabienie strumienia moczu czy gwałtowne parcie na pęcherz. W przypadku ich wystąpienia nie należy zwlekać – należy zgłosić się do lekarza. 

Wraz z rozwojem nowotworu objawy związane z oddawaniem moczu mogą narastać i mogą pojawić się również: 

• trudności w uzyskaniu wzwodu i ból podczas ejakulacji, 
• dolegliwości bólowe w dolnej części pleców, 
• bóle w podbrzuszu i w obrębie krocza, 
• obrzęki kończyn dolnych,
• zmiana rytmu wypróżnień, 
• postępująca utrata masy ciała, 
• złamania patologiczne.

Rak prostaty a wiek. Kiedy udać się do urologa?

Wykrycie raka prostaty we wczesnym, bezobjawowym stadium jest możliwe dzięki regularnym wizytom u urologa. Niestety, choć społeczna świadomość rośnie, wciąż zbyt wielu mężczyzn odkłada wizytę u lekarza albo unika kontaktu ze specjalistą, najczęściej z powodu wstydu i skrępowania, nierzadko też jednak braku edukacji zdrowotnej. Co więcej, nawet w przypadku występowania niepokojących dolegliwości wielu mężczyzn nie decyduje się na konsultację ze specjalistą, co tylko sprzyja rozwojowi choroby.

A kiedy powinno się zacząć badać prostatę? Jeśli w rodzinie występowały przypadki raka prostaty, badania należy rozpocząć już ok. 40. roku życia. Po 50. roku życia już każdy mężczyzna powinien raz w roku odwiedzać urologa - nie z powodu objawów, ale żeby im zapobiec. 

Rak prostaty – badania

Lekarze podkreślają, że wczesne wykrycie raka prostaty znacząco poprawia rokowania i zwiększa szanse na skuteczne leczenie. 

W przypadku raka gruczołu krokowego podstawowe badania są dwa: ocena stężenia PSA w surowicy krwi (PSA, czyli Prostate Specific Antigen; to swoisty antygen sterczowy będący białkiem produkowanym niemal wyłącznie przez komórki nabłonkowe gruczołu krokowego) i badanie per rectum (dzięki temu badaniu lekarz może ocenić rozmiar, twardość i powierzchnię tylnej części prostaty, która przylega do przedniej ściany odbytnicy). Wartości PSA powyżej górnej granicy, a także nieprawidłowy wynik badania per rectum są wskazaniem do poszerzenia diagnostyki.

Metodą wykorzystywaną do wczesnej diagnostyki nowotworu gruczołu krokowego jest także badanie multiparametrycznym rezonansem magnetycznym (mpMRI). Jeśli w badaniu tym zostaną wykryte zmiany wskazujące na obecność istotnego klinicznie raka stercza, przeprowadzana jest biopsja, która stanowi podstawę rozpoznania raka gruczołu krokowego.

Gdy nowotwór zostanie potwierdzony, potrzebne są dodatkowe badania, które mają na celu określenie stopnia zaawansowania choroby. Zlecane są m.in. tomografia komputerowa czy scyntygrafia układu kostnego.  

Leczenie raka prostaty

Wybór strategii leczenia raka gruczołu krokowego jest uzależniony od stopnia zaawansowania i typu nowotworu, a także od wieku pacjenta, jego ogólnego stanu zdrowia i chorób współistniejących. W leczeniu tego nowotworu zastosowanie znajdują: leczenie chirurgiczne, radioterapia i leczenie systemowe.

Radykalne leczenie chirurgiczne stosuje się głównie u chorych z grupy niskiego i umiarkowanego ryzyka ze spodziewanym czasem przeżycia wynoszącym ponad 10 lat. Operacja (radykalna prostatektomia) polega na wycięciu gruczołu krokowego wraz z pęcherzykami nasiennymi. Radioterapia jest stosowana we wczesnym, jak i bardziej zaawansowanym stadium choroby, a leczenie systemowe w raku gruczołu krokowego ma zastosowanie przede wszystkim w przypadku choroby zaawansowanej. 

Metodą leczenia wykorzystywaną głównie u pacjentów z zaawansowanym rakiem gruczołu krokowego jest hormonoterapia. Bywa ona też stosowana przed leczeniem operacyjnym lub radioterapią. Leczenie hormonalne polega na zmniejszeniu wpływu testosteronu na nowotwór. 

Na różnych etapach choroby stosowana może być także chemioterapia. U pacjentów z przerzutowym rakiem prostaty istnieje możliwość zastosowania leczenia celowanego zgodnie z programem lekowym.

Autor: Izabela Rzepecka-Sarota

Źródła: 

1. ECIS - European Cancer Information System, https://ecis.jrc.ec.europa.eu/data-explorer#/estimates/estimated-incidence-mortality-by-cancer-summary?sex=1&indicator=MO&cancerEntity=-1&country=EU27&ageFrom=0&ageTo=85%2B&yearFrom=2024&yearTo=2024 [online], ostatni dostęp: 17.06.2026. 
2. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2023 roku, Joanna A. Didkowska, Urszula Wojciechowska, Michalina Irzyk, Maciej Rogalski,Paweł Olasek, Agnieszka Jawołowska, Patrycja Filipek, Marcin Dybek, Warszawa 2025. 
3. Kompendium Chorób Nowotworowych, Gruczoł krokowy (prostata), https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/gruczol-krokowy-prostata [online], ostatni dostęp: 17.06.2026. 
4. Alarmujący wzrost zachorowań na raka prostaty, https://www.termedia.pl/onkologia/Alarmujacy-wzrost-zachorowan-na-raka-prostaty,64704.html [online], ostatni dostęp: 17.06.2026. 
5. Wytyczne postępowania u chorych na raka stercza, A. Heidenreich (chairman), M. Bolla, S. Joniau, M.D. Mason, V. Matveev, N. Mottet, H-P. Schmid, T.H. van der Kwast, T. Wiegel, F. Zattoni, Polskie Towarzystwo Urologiczne Warszawa 2021, s. 13-14. 
6. Rak prostaty – aktualne możliwości terapeutyczne, Dawid Wardecki, Małgorzata Dołowy, Farmacja Polska, 2022, 78 (5): 268-276.
7. Rak prostaty - objawy, przerzuty, leczenie, rokowanie, https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/100849,rak-prostaty-objawy-przerzuty-leczenie-rokowanie, ostatni dostęp: 17.06.2026.