Badania na pasożyty – metody, wskazania, przygotowanie

Najczęstsze zarażenia pasożytnicze w Polsce

W Polsce najczęstsze parazytozy to owsica, giardioza (lamblioza), glistnica, tasiemczyce, wągrzyca, bąblowica oraz rzadko włośnica (trichinelloza/trychinoza). Owsica występuje szczególnie często u dzieci i szerzy się drogą fekalno-oralną poprzez połknięcie jaj przenoszonych na rękach, paznokciach, zabawkach, pościeli, w kurzu lub na żywności. Giardioza również szerzy się drogą pokarmową – przez połknięcie cyst obecnych w skażonej wodzie, żywności oraz na niemytych warzywach i owocach. Glistnica występuje rzadziej i rozwija się po połknięciu jaj znajdujących się w glebie, przenoszonych najczęściej na brudnych rękach lub niemytych warzywach i owocach.

Tasiemczyce wywołane przez Taenia saginata i Taenia solium szerzą się poprzez spożycie surowej lub niedogotowanej wołowiny (tasiemiec nieuzbrojony) lub wieprzowiny (tasiemiec uzbrojony) zawierającej larwy pasożyta. Wągrzyca natomiast nie jest skutkiem spożycia mięsa, lecz połknięcia jaj Taenia solium drogą fekalno-oralną. Bąblowica rozwija się po połknięciu jaj tasiemca bąblowcowego (Echinococcus), które mogą znajdować się w środowisku skażonym kałem zwierząt (pies, lis), a także na owocach leśnych.

Włośnica jest skutkiem spożycia surowego lub niedogotowanego mięsa, najczęściej wieprzowiny lub mięsa dzików, zawierającego larwy Trichinella. Z tego powodu mięso m.in. świń, koni i dzików podlega kontroli Inspekcji Weterynaryjnej i obowiązkowym badaniom parazytologicznym, których celem jest wykrycie obecności larw pasożyta i wykluczenie mięsa z obrotu w przypadku wyniku dodatniego. 

Rodzaje badań parazytologicznych

Badanie kału – mikroskopowe

Badanie kału na obecność pasożytów pozwala wykryć jaja, larwy lub fragmenty pasożytów bytujących w przewodzie pokarmowym człowieka. Jest to podstawowe badanie diagnostyczne w przypadku podejrzenia zarażeń pasożytniczych. W trakcie badania próbka kału oceniana jest wizualnie pod mikroskopem przez diagnostę laboratoryjnego.

Wymaz / test przylepcowy na obecność owsików

W przypadku podejrzenia zarażenia owsikiem ludzkim tradycyjne badanie kału nie znajduje zastosowania. W celu potwierdzenia zarażenia wykonuje się wymaz z odbytu (rano, przed myciem, przed wstaniem z łóżka) i dokonuje się jego oceny parazytologicznej, poszukując w wymazie dorosłych postaci owsików. Trzykrotne powtórzenie wymazu zwiększa szansę rozpoznania zarażenia do ponad 90%. Materiał do badania można również pobrać za pomocą samoprzylepnej taśmy celofanowej naklejanej na skórę w okolicy odbytu – test taśmy celofanowej.

Badanie krwi – serologia

Badania serologiczne krwi polegają na pobraniu próbki krwi, w której oznacza się przeciwciała przeciwko konkretnemu pasożytowi. Wyróżnia się kilka klas przeciwciał, pojawiających się na różnych etapach zarażenia.

Na początku zarażenia najczęściej wykrywa się przeciwciała klasy IgA i IgM, które świadczą o świeżej lub wczesnej fazie zarażenia. W późniejszym okresie pojawiają się przeciwciała klasy IgG, które mogą utrzymywać się przez wiele lat i wskazywać na przebytą lub przewlekłą chorobę pasożytniczą.

Przeciwciała klasy IgE różnią się od pozostałych tym, że nie pełnią głównie funkcji „pamięci immunologicznej”, lecz są związane z odpowiedzią alergiczną i obroną przeciw pasożytom. W przebiegu niektórych zarażeń pasożytniczych dochodzi do wzrostu całkowitego stężenia IgE, co odzwierciedla aktywną reakcję układu odpornościowego na obecność pasożyta.

Badanie antygenów pasożytów w kale

Badanie antygenów w kale znajduje zastosowanie głównie w przypadku zarażeń wirusowych i bakteryjnych (adeno- i rotawirusy, Helicobacter pylori). Możliwe jest również wykonanie testu w kierunku zarażenia Giardia lamblia. Zaletami testu są szybkość i prostota wykonania, jeśli jednak próbka jest zbyt mała lub wydalanie pasożyta jest niskie, test może być fałszywie ujemny.

Badanie molekularne (PCR)

W szczególnych przypadkach (częściej w przypadku podejrzenia zarażenia pasożytami tropikalnymi) wykonuje się specjalistyczne badania molekularne PCR mające na celu wykryć materiał genetyczny pasożyta. Wadami tej metody są wysoki koszt i niska dostępność badania.

Badania obrazowe i endoskopowe

W niektórych przypadkach podejrzenia chorób pasożytniczych, kiedy standardowe testy nie dają odpowiedzi, wykonuje się dodatkowe badania, w tym endoskopię przewodu pokarmowego, USG jamy brzusznej, RTG lub tomografię klatki piersiowej, tomografię ośrodkowego układu nerwowego. Badanie kolonoskopowe pozwala na bezpośrednie pobranie materiału z jelita grubego (np. w kierunku czerwonki pełzakowatej) lub treści dwunastniczej (giardioza). W USG poszukuje się zmian w obrębie wątroby, które mogą być miejscem otorbienia pasożytów, podobnych zmian poszukuje się również w obrębie płuc (zespół Loefflera) czy rzadziej mózgowia.

Diagnostyka najczęstszych zarażeń pasożytniczych rozpoznawanych w Polsce

• Giardioza (lamblioza) – badanie mikroskopowe kału / testy antygenowe z kału.
• Glistnica – badanie mikroskopowe kału.
• Owsica – wymaz z odbytu / test taśmy celofanowej.
• Tasiemczyce – badanie mikroskopowe kału.
• Wągrzyce – badania serologiczne / badania obrazowe.
• Bąblowice – badania serologiczne / badania obrazowe.
• Włośnica – serologia + ew. badanie histologiczne mięśnia (biopsja), uzupełniająco badania obrazowe.

Wskazania do badań i objawy chorób pasożytniczych

Objawy chorób pasożytniczych mogą być niespecyficzne i pojawiać się po wielu miesiącach lub nawet latach od zarażenia (faza utajenia). Większość objawów chorób pasożytniczych dotyczy zwłaszcza przewodu pokarmowego i zalicza się do nich:

• nudności,
• brak apetytu,
• niespecyficzne bóle brzucha,
• wzdęcia,
• biegunki/zaparcia,
• świąd okolicy odbytu.

Część objawów może wynikać z niedoborów pokarmowych pojawiających się w przebiegu zarażeń pasożytniczych. Należą do nich m.in. osłabienie, senność, zmęczenie, bladość skóry oraz pogorszenie stanu skóry, włosów i paznokci. W badaniach laboratoryjnych mogą występować obniżenie stężenia żelaza i ferrytyny, niedokrwistość oraz eozynofilia we krwi obwodowej. Są to jednak nieswoiste markery, więc nie mogą stanowić podstawy do rozpoznania. Warto podkreślić, że część zarażeń pasożytniczych może przebiegać z objawami neurologicznymi i neurobehawioralnymi (drażliwość, zaburzenia snu, problemy z koncentracją), a także z objawami ogólnoustrojowymi i narządowymi. W glistnicy i włośnicy mogą występować dodatkowo objawy płucne związane z migracją larw, natomiast w bąblowicy i wągrzycy objawy wynikają z zajęcia narządów (np. wątroby, płuc lub mózgu) przez postacie larwalne pasożytów.

Domowe testy w kierunku obecności pasożytów nie są użyteczne w diagnozowaniu zarażenia – wykrywają zwykle jedynie przeciwciała we krwi, a te mogą być obecne przewlekle i nie dowodzą aktualnego zarażenia.

Przygotowanie do badania kału

Badanie kału należy wykonać przed rozpoczęciem leczenia. Próbki kału na obecność pasożytów najlepiej pobierać 3-krotnie w odstępach 3–5-dniowych.

Pobranie i przechowywanie próbki

Kał należy oddać do czystego wyparzonego wrzątkiem naczynia – można wykorzystać do tego celu talerz lub miskę jednorazowego użytku. Następnie za pomocą łopatki przytwierdzonej do pokrywki jałowego pojemnika (tzw. kałówki) należy pobrać materiał z różnych miejsc świeżo oddanego kału, szczególnie z miejsc o zmienionym wyglądzie (śluz, krew). Należy pobrać ok. ¾ wysokości pojemnika. Próbkę zaleca się niezwłocznie dostarczyć do laboratorium.

Leczenie i profilaktyka chorób pasożytniczych

Leki przeciwpasożytnicze i schematy odrobaczania

W zależności od rodzaju rozpoznanego pasożyta stosuje się leki celowane. Nie istnieje jeden lek, skuteczny w każdej chorobie pasożytniczej, stąd tak istotne są prawidłowa diagnoza i potwierdzenie zarażenia. Schematy leczenia są zwykle krótkie, niekiedy nawet jednodawkowe (owsica). Z uwagi na cykl życiowy pasożytów w niektórych przypadkach konieczne jest powtórzenie dawki leku po kilku tygodniach (konieczność zabicia dorosłych postaci pasożytów, które na początku leczenia znajdowały się jeszcze w postaci jaja).

Warto podkreślić, że nie ma uzasadnienia medycznego stosowanie tak zwanego odrobaczania profilaktycznego – zarówno u dzieci, jak i u osób dorosłych. Leki przeciwpasożytnicze wykazują działania niepożądane, głównie w zakresie hepatotoksyczności (działanie toksyczne na wątrobę) i neurotoksyczności (zaburzenia pracy układu nerwowego), jeśli używane są bez wskazań i w dawkach większych niż zalecane.

Profilaktyka domowa

W przypadku niektórych zarażeń pasożytniczych konieczne jest włączenie leków również u domowników osoby chorej i osób z bliskiego kontaktu. Takie zalecenia dotyczą przede wszystkim owsicy, w której skuteczne wyeliminowanie owsików ze środowiska domowego jest jedyną gwarancją braku nawrotów choroby.

Choroby pasożytnicze tropikalne – ryzyko

Choroby pasożytnicze stanowią częsty problem zdrowotny osób podróżujących do krajów gorącej strefy klimatycznej. Niektóre z nich niosą ze sobą ryzyko groźnych powikłań, np. malaria, strongyloidoza, schistosomatoza, inwazyjna postać pełzakowicy oraz filariozy. Inne z nich, np. leiszmanioza, mogą rozwijać się miesiącami lub latami, a ich objawy są niespecyficzne i rzadko łączone z wyjazdem tropikalnym sprzed lat.

Profilaktyka chorób pasożytniczych dla osób wyjeżdżających do krajów tropikalnych obejmuje przede wszystkim profilaktykę ukąszeń przez komary, które są najczęstszym wektorem zarażeń. Zaleca się stosowanie repelentów (środków odstraszających owady) na bazie DEET lub ikarydyny oraz używanie moskitier nad miejscami do spania. W określonych krajach zalecana jest również profilaktyka farmakologiczna malarii – przed wyjazdem do tropików warto odbyć konsultację z lekarzem medycyny podróży celem włączenia takiego leczenia.

Ryzyko zarażeń pasożytniczych w krajach tropikalnych można zminimalizować poprzez stosowanie się do następujących zaleceń:

• spożywanie wody tylko butelkowanej,
• unikanie spożywania żywności ze straganów ulicznych / niepewnych źródeł,
• unikanie kąpieli w zbiornikach wody słodkiej,
• unikanie chodzenia boso po plaży / w zbiornikach wodnych,
• stosowanie profilaktyki ugryzień przez owady (repelenty, dostosowana odzież, moskitiery).

Piśmiennictwo:

1. https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/159373,diagnostyka-zarazen-pasozytniczych (dostęp: 16.04.2026 r.).
2. Korzeniewski K, Pokorna-Kalwak D. Diagnostyka wybranych chorób pasożytniczych u bezobjawowych pacjentów powracających z tropiku. Lekarz POZ 2020; 4: 226–231.
3. Marczyńska M, Popielska J. Najczęstsze zarażenia pasożytnicze w Polsce. Pediatr Dypl 2012; 10: 33–41.
4. Szostakowska B, Żarnowska-Prymek H, Wesołowski R. Podstawowe metody bezpośrednich badań diagnostycznych stosowane w laboratoryjnej parazytologii medycznej. Diagnostyka Laboratoryjna 2025; 61(2): 43–63.