ICTP – czym jest i co oznacza w badaniach?

Kolagen typu I jako główny składnik kości

Kolagen typu I, wraz z innymi kolagenami fibrylarnymi, stanowi ponad 90% białek macierzy organicznej kości. Odpowiada on za jej wytrzymałość mechaniczną, elastyczność oraz odporność na złamania. W trakcie degradacji kolagenu typu I powstają charakterystyczne fragmenty, w tym ICTP (C-końcowy telopeptyd kolagenu typu I; ang. carboxy-terminal telopeptide of type I collagen), które mogą być oznaczane w surowicy krwi jako markery resorpcji kości.

Czy można „zmierzyć” utratę kości?

Dzięki zastosowaniu markerów obrotu kostnego możliwa jest nie tylko pośrednia ocena nasilenia procesów przebudowy kości, ale również monitorowanie dynamiki resorpcji i tworzenia tkanki kostnej oraz ocena odpowiedzi na leczenie. Markery te nie mierzą jednak bezpośrednio „utraty gęstości kości”, lecz odzwierciedlają aktywność metaboliczną tkanki kostnej.

Rola ICTP w diagnostyce osteoporozy

ICTP jest fragmentem powstającym w wyniku degradacji kolagenu typu I, stanowiącego główny składnik macierzy organicznej kości. Jego stężenie we krwi może odzwierciedlać nasilenie resorpcji kostnej i stanowi jeden z markerów obrotu kostnego.

Badania wskazują, że stężenie ICTP w surowicy może być podwyższone u kobiet z osteoporozą w porównaniu z grupami kontrolnymi oraz że marker ten wykazuje korelacje z innymi wskaźnikami resorpcji kości. W części badań obserwacyjnych sugerowano również możliwy związek ICTP z ryzykiem złamań u osób starszych, niezależnie od gęstości mineralnej kości, jednak wyniki te nie są w pełni spójne pomiędzy analizami.

Najbardziej nasilone wzrosty ICTP obserwuje się w stanach przebiegających z intensywną destrukcją kości, takich jak przerzuty nowotworowe do kości. W osteoporozie zmiany jego stężenia są zwykle mniej wyraźne, co ogranicza jego przydatność kliniczną w porównaniu z obecnie rekomendowanymi markerami obrotu kostnego.

ZOBACZ WIDEO: CZY ZAWSZE SPORT TO ZDROWIE? JAK DBAĆ O SWOJE STAWY 

Objawy utraty masy kostnej – kiedy warto wykonać badania?

Jednym z najważniejszych objawów sugerujących osteoporozę są złamania niskoenergetyczne, czyli takie, które powstają w wyniku urazu o niewielkiej sile, niewspółmiernej do rozległości uszkodzenia kości. Do tej grupy zalicza się m.in. złamania po upadku z wysokości własnego ciała oraz złamania kompresyjne trzonów kręgów.

Czynniki ryzyka osteoporozy

Czynniki ryzyka osteoporozy dzieli się na niemodyfikowalne – niezależne od pacjenta – oraz modyfikowalne, związane ze stylem życia i potencjalnie podlegające zmianie.

Czynniki niemodyfikowalne:

• wiek;
• płeć żeńska;
• okres pomenopauzalny;
• uwarunkowania genetyczne;
• choroby endokrynologiczne i przewlekłe schorzenia ogólnoustrojowe, takie jak nadczynność tarczycy, cukrzyca, zespoły złego wchłaniania oraz przewlekłe choroby zapalne;
• stosowanie niektórych leków, zwłaszcza glikokortykosteroidów.

Czynniki modyfikowalne:

• brak regularnej aktywności fizycznej i siedzący tryb życia,
• niskie BMI,
• palenie tytoniu,
• nadmierne spożycie alkoholu,
• niedostateczna podaż wapnia w diecie,
• niedobór witaminy D,
• przewlekły niedobór snu.

Jak wygląda badanie ICTP?

W celu oznaczenia markerów obrotu kostnego wykonuje się badanie laboratoryjne z próbki krwi żylnej. Pacjent zgłasza się na pobranie na czczo w godzinach porannych. Pobrana od niego próbka jest przekazywana do laboratorium celem dalszej analizy.

Jak przygotować się do badania?

W dniu poprzedzającym oznaczenie markerów obrotu kostnego zaleca się nie przyjmować suplementów wapnia i nie spożywać alkoholu. Należy również unikać intensywnego wysiłku fizycznego w ciągu 48 godzin przed badaniem. U kobiet miesiączkujących oznaczenia zaleca się przeprowadzać w pierwszej fazie cyklu, przed owulacją.

Normy ICTP i interpretacja wyników

Dla ICTP nie istnieją jednolite, międzynarodowo obowiązujące zakresy referencyjne, a wartości prawidłowe mogą różnić się w zależności od zastosowanej metody laboratoryjnej oraz użytego zestawu diagnostycznego. Z tego względu interpretacja wyniku powinna zawsze odnosić się do zakresów referencyjnych podanych przez dane laboratorium.

Stężenie ICTP należy oceniać w kontekście obrazu klinicznego pacjenta oraz innych markerów obrotu kostnego. U dzieci obserwuje się fizjologicznie wyższe wartości markerów resorpcji kości, jednak ich interpretacja wymaga odniesienia do wieku, etapu wzrastania oraz metody oznaczenia.

ICTP a inne badania w osteoporozie

Densytometria (DXA) jako podstawa diagnostyki

Densytometria pozostaje złotym standardem diagnostycznym w wykrywaniu utraty gęstości kostnej i jest aktualnie najbardziej dostępnym badaniem, nie ocenia jednak tempa utraty gęstości kostnej.

Inne markery obrotu kostnego

• β-CTx (beta-Crosslaps, C-końcowy usieciowany telopeptyd kolagenu typu I; ang. C-terminal telopeptide of type I collagen) jest uznawany za jeden z referencyjnych markerów resorpcji kości rekomendowanych w ocenie obrotu kostnego. Jego stężenie odzwierciedla nasilenie degradacji kolagenu typu I i może być podwyższone w stanach przebiegających ze zwiększoną resorpcją kości, takich jak osteoporoza, choroba Pageta czy zaburzenia gospodarki hormonalnej obejmujące m.in. tarczycę i przytarczyce.

Oznaczenie β-CTx znajduje zastosowanie przede wszystkim w monitorowaniu leczenia osteoporozy, gdzie zmiana jego stężenia może stanowić wskaźnik odpowiedzi na terapię przeciwresorpcyjną. W praktyce obserwuje się istotne zmniejszenie jego wartości w pierwszych miesiącach leczenia, jednak interpretacja zmian powinna uwzględniać zmienność biologiczną oraz warunki pobrania próbki.

• P1NP (N-końcowy propeptyd prokolagenu typu I; ang. procollagen type I N-terminal propeptide) jest uznawany za referencyjny marker kościotworzenia i również należy do panelu markerów zalecanych przez towarzystwa naukowe zajmujące się metabolizmem kostnym. Jego stężenie odzwierciedla syntezę kolagenu typu I i aktywność osteoblastów.

P1NP może być wykorzystywany zarówno w ocenie tempa przebudowy kości, jak i w monitorowaniu skuteczności leczenia osteoporozy. Nie jest jednak zalecany jako badanie przesiewowe i powinien być interpretowany w kontekście obrazu klinicznego oraz innych parametrów diagnostycznych.

Kiedy warto rozszerzyć diagnostykę?

Poszerzona diagnostyka zalecana jest w takich przypadkach jak:

• monitorowanie skuteczności leczenia osteoporozy;
• dokładniejsza ocena ryzyka złamań (zwłaszcza u kobiet po menopauzie, które nie spełniają jeszcze kryteriów rozpoznania osteoporozy, ale u których wskaźnik T-score jest obniżony);
• podejrzenie nowotworów kostnych;
• podejrzenie przerzutów nowotworowych do kości.

Monitorowanie leczenia osteoporozy

Markery obrotu kostnego są użyteczną formą monitorowania skuteczności terapii, i to już w początkowym okresie leczenia (nawet po 3 miesiącach) – możliwości tej nie daje tradycyjne badanie densytometryczne. Zastosowanie markerów obrotu kostnego umożliwia zwiększenie przestrzegania zaleceń lekarskich przez pacjenta, indywidualizację terapii oraz zaplanowanie ewentualnych przerw w leczeniu, jeśli pojawia się taka potrzeba.

Podsumowanie – czy ICTP to badanie dla każdego?

Obecnie w ocenie obrotu kostnego największe znaczenie mają markery referencyjne rekomendowane przez Międzynarodową Fundację Osteoporozy (IOF) oraz Międzynarodową Federację Chemii Klinicznej i Medycyny Laboratoryjnej (IFCC), czyli β-CTx (C-końcowy usieciowany telopeptyd kolagenu typu I) oraz PINP (N-końcowy propeptyd prokolagenu typu I).

ICTP ma obecnie ograniczone zastosowanie kliniczne i nie jest markerem pierwszego wyboru.

Piśmiennictwo:

1. Adejuyigbe B, Kallini J, Chiou D i wsp. Osteoporosis: molecular pathology, diagnostics, and therapeutics. Int J Mol Sci 2023; 24(19): 14583.
2. Głuszko P, Sewerynek E, Misiorowski W i wsp. Guidelines for the diagnosis and management of osteoporosis in Poland. Update 2022. Endokrynol Pol 2023; 74(1): 5–15.
3. https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/172390,c-koncowy-telopeptyd-kolagenu-typu-i-ictp (dostęp: 12.04.2026 r.).
4. Vasikaran SD, Miura M, Pikner R i wsp. Practical considerations for the clinical application of bone turnover markers in osteoporosis. Calcif Tissue Int 2023; 112(2): 148–157.