Jonogram – wszystko, co musisz wiedzieć o badaniu

Czym jest jonogram?

Jonogram to badanie polegające na oznaczeniu poszczególnych jonów (elektrolitów) w krwi żylnej pacjenta. Do jonów, których stężenie oznacza się w ramach jonogramu, należą: sód (Na+), potas (K+), chlorki (Cl-), wapń (Ca2+), magnez (Mg2+) i fosforany (PO43-).

Co wchodzi w skład jonogramu?

W skład jonogramu wchodzą badania poziomu elektrolitów – w podstawowym zakresie są to oznaczenia poziomu sodu, potasu i chlorków. Pełny jonogram polega dodatkowo na oznaczeniu jonów magnezu, wapnia oraz fosforanów. Wapń w jonogramie może być oznaczany w postaci całkowitej lub – rzadziej – w postaci zjonizowanej.

Rola jonów w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

Prawidłowe stężenia jonów w organizmie to jeden z kluczowych elementów zapewniających prawidłową pracę ustroju oraz utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej. Poszczególne jony biorą udział w różnorodnych procesach metabolicznych.

• Jony sodu regulują w dużej mierze zawartość wody w ustroju oraz jej dystrybucję do poszczególnych tkanek. Sód bierze również znaczący udział w regulacji ciśnienia tętniczego krwi.
• Potas jest głównym jonem przestrzeni wewnątrzkomórkowej. Z tego względu bierze udział w prawidłowym przewodnictwie nerwowo-mięśniowym. Podobnie jak inne mięśnie, również mięsień sercowy potrzebuje prawidłowego stężenia potasu dla optymalnej pracy.
• Wapń jest czynnikiem budulcowym twardych tkanek organizmu, takich jak kości czy zęby. Jego prawidłowe stężenie jest regulowane również poprzez witaminę D, nerki oraz hormony wytwarzane przez przytarczyce (parathormon i kalcytoninę). Wapń wpływa też na przewodnictwo nerwowe i skurcze mięśni, a także reguluje proces krzepnięcia krwi.
• Magnez to pierwiastek, którego poziom wpływa na niemal każdy aspekt funkcjonowania organizmu – bierze udział w licznych reakcjach enzymatycznych, krzepnięciu krwi, generowaniu prawidłowego skurczu mięśniowego, przewodzeniu impulsów nerwowych oraz regulacji pracy układu sercowo-naczyniowego.
• Fosforany wchodzą w skład błon komórkowych, kwasów nukleinowych (DNA i RNA) oraz wielu enzymów. Uczestniczą w procesach energetycznych, magazynowaniu i uwalnianiu energii, a także w przewodnictwie nerwowym i skurczach mięśni. Ponadto są odpowiedzialne za gospodarkę kostną organizmu i prawidłowe kościotworzenie, jak również za prawidłową budowę zębów.
• Chlorki regulują gospodarkę płynową organizmu, przez co wpływają bezpośrednio na ciśnienie tętnicze krwi. Jony chlorkowe odpowiedzialne są za procesy trawienne (współtworzą kwaśne środowisko żołądka i aktywują niektóre enzymy trawienne).

Kiedy należy wykonać badanie jonogramu?

Badanie jonogramu wykonuje się zwłaszcza w przypadku występowania objawów mogących sugerować zaburzenia elektrolitowe, np.: zaburzeń ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego [zaburzenia świadomości, pobudliwość (w tym tężyczka, zaburzenia czucia), drgawki], zaburzeń układu mięśniowego (zaburzenia napięcia mięśniowego, osłabienie), objawów odwodnienia i przewodnienia, zaburzeń rytmu serca, upośledzenia czynności nerek, zaparć, bólu brzucha, nudności i wymiotów, a także w przypadku podejrzenia zaburzeń endokrynnych.

Monitorowanie jonogramu ma również bardzo duże znaczenie u pacjentów już obarczonych chorobami, takimi jak:

• niewydolność serca,
• nadciśnienie tętnicze,
• niewydolność nerek,
• niedoczynność tarczycy i/lub przytarczyc,
• zaburzenia wchłaniania w obrębie przewodu pokarmowego.

Regularna kontrola jonogramu powinna być wykonywana także u chorych stosujących leki mogące wpływać na podwyższenie poziomu poszczególnych elektrolitów lub prowadzące do ich nadmiernego wypłukiwania z organizmu. Do takich leków zalicza się na np.:

• leki z grupy inhibitorów konwertazy angiotensyny i sartanów, stosowane w terapii nadciśnienia tętniczego, np. ramipryl, walsartan, telmisartan – substancje te podnoszą poziom potasu we krwi;
• leki z grupy tzw. leków moczopędnych oszczędzających potas, jak np. spironolakton czy eplerenon – również podnoszą poziom potasu we krwi;
• inne leki moczopędne, jak np. furosemid – prowadzą do nadmiernego wypłukiwania jonów z organizmu;
• glikokortykosteroidy – obniżają stężenie potasu.

Jakie są normy jonogramu?

Za normy poszczególnych elektrolitów uznaje się wartości:

• dla sodu – 135-145 mmol/l,
• dla potasu – 3,8-5,5 mmol/l,
• dla chlorków – 98-106 mmol/l,
• dla magnezu – 0,8-1,0 mmol/l,
• dla wapnia całkowitego – 2,25-2,75 mmol/l (9-11 mg/dl),
• dla wapnia zjonizowanego – 1,0-1,3 mmol/l (4-5,2 mg/dl),
• dla fosforanów – 0,9-1,6 mmol/l (2,8-5,0 mg/dl).

Poszczególne wartości mogą różnić się nieznacznie w zależności od laboratorium wykonującego oznaczenie oraz użytych odczynników.

Sytuacje, w których występuje obniżenie lub podwyższenie poziomu poszczególnych jonów, mają swoje nazwy z odpowiednimi przedrostkami: „hipo-” (niedobór) lub „hiper-” (nadmiar). Dla przykładu niedobór sodu określany jest jako hiponatremia, a jego nadmiar jako hipernatremia.

Jak przygotować się do badania jonogramu?

Badanie jonogramu nie wymaga szczególnego przygotowania – wykonywane jest na czczo, poprzez pobranie próbki krwi żylnej. W dniu badania nie należy przyjmować preparatów, które mogą zawierać oznaczane elektrolity – np. potas lub magnez. Przed badaniem można wypić szklankę wody.

Kto może skierować na bezpłatne badanie jonogramu?

Badanie jonogramu (poza oznaczeniem stężenia magnezu i fosforanów) może zostać zlecone przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, jeśli występują wskazania medyczne do jego wykonania. Oznaczenie poziomu magnezu i fosforanów nie jest badaniem refundowanym z koszyka świadczeń lekarza rodzinnego.

Piśmiennictwo:

1. Dembińska-Kieć A, Naskalski J. Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej. Elsevier Urban & Partners, Wrocław 2013.
2. Kokot F, Hyla-Klekot L. Abnormalities of potassium metabolism in the practice of the family doctor. Przew Lek 2008; 1: 28-31.
3. Kościelniak B, Tomasik P. Parametry krytyczne – jony. https://www.mp.pl/pediatria/praktyka-kliniczna/badania-laboratoryjne/160555,parametry-krytyczne-jony (dostęp: 2.11.2025 r.).
4. Sołtysik A, Tomasik PJ, Mrózek B i wsp. Wartości krytyczne wyników badań laboratoryjnych w pediatrii. Nowa Pediatr 2013; 1: 19-23.